Axar.az
یوخاری
18 نویابر 2018


آنا دیلیمیزین گراماتیکاسی

آنا صحیفه آنا دیلی
12 Punto 14 Punto 16 Punto 18 Punto

درس ٢- سس بؤلومو

دانیشیق سسلری: هر بیر سؤز سسلردن عبارتدیر. مثلا مارال" سؤزونده بش سس: م، ا، ر، ا، ل سسلری. آنا دیلیمیزین سسلری ایکی یره بؤلونور. سسلیلر و سسسیزلر. سسلیلری تلفظ ائتدیکده هاوا جریانی سربست شکیلده آغیزدان چیخیر. آنا دیلیمیزده اولده ده قید ائتدییمیز کیمی دوقوز سسلی یعنی صائت وار

ای-(ایشیق) ای، او- (اوزون)، او- ( (اوُغلان، ائ (ائو)، اؤ- ((اؤردک، اؤ (اۉزوم)

آنا دیلیمیزده٢۳ سس سیز واردیر: ب پ ت ج چ خ د ر ز ژ س ش غ ف ق ک گ ل م ن و ه ی .

سسلری یازیدا حرفلرله گؤستریرلر. سسلری ائشئدیریک و تلفظ ائدیریک، اما حرفلری گؤروروک و یازیریق. دیلیمیزده ٢۳ سسین هر بیرینین اؤز شکلی وار. اما بو حرفدن باشقا یازیمیزدا علاوه حرفلر واردیر کی عرب کلمه لرینده ایشلنیر. بو حرفلر بونلاردیر: ث-ح-ذ- ص- ض- ط- ظ- ع. بو حرفلرعرب الفباسیندا اولدوقو کیمی تلفظ اولونمور. ث- ص حرفی "س" کیمی، ح حرفی "ه" کیمی، ذ- ض- ظ حرفلرینی "ز" کیمی، ط حرفینی "ت" کیمی، ع حرفینی مختلف ییئرلرده (آ، ٸ....) شکلینده تلفظ اولونور.

اورتادا یازیلان (ا- ه) و تشدید

"ا- ه" حرفی سؤزون اورتاسیندا نادر حاللاردا یازیلیر. ایکی سسسیز حرف(صامت) یان- یانا گلنده اونلارین آراسیندا "ه" (ə) سسی ده واردیر. مثلا: چتین، شریک، گلمک ...

بعضی سؤزلرده ایکی صامت حرف قوشا ایشلنرسه اونلاردان بیرینی یازیب اوستونه تشدید قویولور.مثلا: سکّیز، چاقّال، ساقّال....

اصل آذربایجان سؤزلرینده سسلیلرین بیری اگر اینجه دیرسه دیگر سسلیلر ده اینجه اولاجاق. ویا قالیندیرسا قالین اولاجاق. اصل آذربایجان سؤزلرینده هم قالین، هم ده اینجه صائتلرین بیر بیرینی ایزلمسی ممکن دئیل.

سؤزلرده قالین ویا اینجه سسلیلرین بیر جنسدن اولماسینا آهنگ قانونو دئیلیر. مثلا: آتا- اوتاق- قویون- یولداشلیق... سؤزلرینین هامیسیندا سسلیلر قالین تلفظ اولونور. گؤزل- نه نه- گؤزله مک... سؤزلرینده سسلیلرین هامیسی اینجه دیر.

صائتلرین بیر-بیرینیایزلمه سی (توالی قانونو)

اصل آذربایجان تورکجه سی سؤزلرینده صائتلرین بیر-بیرینینی ایزلمه سی معین قانونا اساسلانیر. بئله کی بو ترتیبه آردیجیللیق، ویا سسلیلرین بیر-بیرینین دالینجا گلمه سی قانونو و یاخود دا توالی قانونو دئیلیر.

توالی قانونو، یوخاریدا گؤستردییمیز آهنگ قانونونون طبیعی محصولودور. یعنی اگر آذربایجان سؤزلرینین بیرینجی صائتینی بیلسک، آهنگ قانونون یاردیمیله سونراکی هجالاردا گلن صائتلری ده تعیین ائده بیلریک. دئمک تورک کلمه لرینده سؤنرا کی هجالارین سسلیلری بیرینجی هجاداکی سسلییه تابع اولور. بو قانونون مهم بیر جهتی اوندان عبارتدیر کی دوقوز صائتدن اوچو، یعنی (ۆ، ۉ،ٸ ) تورک سؤزلرینین فقط بیرینجی هجاسیندا گلیر و سونراکی هجالاردا تکرار اولونماز.

هجا

سؤزلر حصه- حصه دئییلیر. هر بیر حصه بیر هجادان و هر بیر هجادا بیر صاعت وار. مثلا گل سؤزونده بیر سسلی وار و بیر دفع یه آغیزدان چیخاراق تلفظ اولونور. بونا گؤره ده بیر هجالی سؤزدور. سؤزده نه قدر سسلی اولسا بیر او قدرده هجا اولور.هجالارین سایینا گؤره سؤزلر بیر هجالی، ایکی هجالی، اوچ هجالی، دؤرد هجالی و بئش هجالی و....اولور.

خارجی دیللردن آلینمیش سؤزلرده کی هجالاری نظره آلماساق، آنا دیلیمیزده اساس بئش نوع هجا واردیر. بونلار آشاغیداکیلاردان عبارتدیر:
تام آچیق هجا : سؤزون اولینده گلن و یالنیز بیر سسلیدن عبارت اولان هجالار.مثلا: آ- نا، آ- جی، او- زوم...

آچیق هجا: بیر سسسیز و یا بیر سسلیدن عبارت اولان سؤزون هر یئرینده گله بیلن هجالار.مثلا: با- با، با- جی، خا- لا، بی- بی

قاپالی هجا : بیر سسلیدن و بیرسسسیزدن عبارت اولان هجا. بو هجا سؤزون هر یئرینده گله بیلر. مثلا: آش، ایش، آت

تام قاپالی هجا ایکی سسسیزین آراسیندا بیر سسلیدن عبارت اولان هجالار کی، سؤزون هر یئرینده ایشلنه بیلر. مثلا: باغ، داغ، بال

ایکینجی تام قاپالی هجا: اوج سس سیز و بیرینجی سس سیزدن سونرا گلن بیر سسلیدن عبارت اولان هجادیر کی، سونرا کی اکی سسلیدن بیری مطلق "سونور" تام جنگیلتیلی سس اولمالیدیر.مثلا: دؤرد، دوست...

سونوندا ایکی سس سیزاولان هجالارین بیر سیراسینین اولینده سس سیز اولمور.مثلا: آلت، اۉست

سؤزلرین سون حرفی

تورک سؤزلرینین اکثریتی نئجه ائشیدیلیر او جور ده یازیلیر. مثلا: چاپ، دام، گؤز، ساغ

او کلمه لر کی آخرلری "ق"، "غ" ویا "خ" تلفظ اولور. اگر تک هجالی اولارسا "غ" یا "خ" و اگر ایکی و یا چوخ هجالی اولارسا "ق" شکلینده یازیلار. داها دقیق دئسک تک هجالیلاری ایشیتدییمیز کیمی، چوخ هجالیلاری یالنیز"ق" لا یازماق لازیمدیر.مثلا: چوخ، میخ، اوشاق، قولاق، قاچماق، چاناق
قالین سسلی مصدرلر(فعللر) "ق" و اینجه سسلیلر "ک" ایله قورتارار. مثلا: اوتورماق، یاتماق، گلمک، گؤرمک، گزمک، سئومک.

سؤزلرین سونونداکی "ق" حرفی ایکی سسلی آراسینا دوشسه "غ" حرفینه چئوریلر. :مثلا اوشاق-اوشاغی، دایاق- دایاغی

ایکی و چوخ هجالی سؤزلرین آخرینده کی "ت"حرفی ایکی سسلی آراسینا دوشنده "د" حرفینه چئوریلیر. مثلا: انوت- اونودور، قاچیرت- قاچیردیر. لاکن تک هجالی سؤزلرده "ت"حرفی ایکی سسلی آراسیندا دییشمز قالیر.مثلا: ائت، گئت سؤزلریندن باشقا. گدیر- ائدیر

سؤزلرین آخرینده کی"ک" حرفی ایکی سسلی آراسینا دوشنده "گ-ی" شکلینه دوشوب هم بئله تلفظ اولونار هم ده یازیلیر.مثلا: چؤرک- چؤریی، امک- امه یی=امگی

هر تورک سؤزونون ترکیبینده "ق-خ-غ" سسلریندن بیری اولارسا او سؤزون سسلیلری قالین اولور. مثلا: قیزیل- آغاج- جوخور-اوتاق

هر بیرآذربایجان سؤزونون ترکیبینده "ک- گ" سسلری اولارسا، او سؤزون سسلیلری اینجه اولور. مثلا: پتک، گلین، گؤردوم، گوموش، گرک

آردی وار...

تاریخ
2018.10.26 / 11:52
مولف
آینوره مممدووا
شرح لر
دیگر خبرلر

آنا دییلی - اسملرین قورولوشجا نوعلری/ ویدئو

آنا دیلی - نطق حصه لری

مرکب سؤزلر و اونلارین یازیلیشی

آذربایجان دیلین‌ده بعضی سؤزلرین تلفظو

آذربایجان دیلینین گراماتیکاسی

آنا دیلینین گراماتیکاسی

آنا دیلی-الیفبا

ائلناره آبدوللایئوا: کیمه‌سه گؤره، کاراکتریمی دییشن دئییلم

آکادمیک: آنا دیلین‌ده دانیشماغی باجارمالیییق

فونتیکا: دیلده‌کی سسلر نئجه عمله گلیر؟ - آنا دیلینی اؤیرنک

خبر خطّی
 
Axar.az'da reklam Bağla
Reklam
Bize yazin Bağla