Axar.az
یوخاری
18 یانوار 2018


عبدولرحمانلینین «قاپی»سی اؤنونده دوشونجه‌لر

آنا صحیفه ادبیات
12 Punto 14 Punto 16 Punto 18 Punto

وورغون علیش اوغلو ایوب ۱۹۵۷-جی ایلده توووز رایونونون آشاغی قوشچو کندینده آنادان اولوب. ۱۹۷۳-جو ایلده کئچمیش آذربایجان پئداقوژی اینستیتوتونون فیلولوگییا فاکولته‌سینه داخیل اولوب. بیر کیتابین، ۱۵۰-دن چوخ علمی، سیاسی-پوبلیسیستیک مقاله‌لرین مؤلفی‌دیر. ۱۵ نویابر ۱۹۹۲-جی ایلده تست اصولو ایله روشوتسیز طلبه قبولونون کئچیریلمه‌سینی تعمین ائدیب. بو اصلاحاتی ۱۰۰% عدالتلی تشکیل ائتمکله وورغون ایوب آذربایجان خالق جبهه سی -مساوات حکومتینین ان بؤیوک تاریخی اوغورلاریندان بیرینی ۱۹۹۲-جی ایلده گئرچکلشدیریب.

عبدولرحمانلی نریمان حاجی اوغلو آذربایجان نثری، پوبلیسیست، ترجومه‌چی، سناری‌چی‌سیدیر. او، ۱۹۵۸-جی ایل ایونون ۳-ده گورجستان رسپوبلیکاسی قاراچؤپ محلینین دوزیره‌م کندینده آنادان اولوب. اونون ایلک پوبلیسیستیک یازیلاری ۸۰-جی ایللرده چاپ اولونوب. ۸۰-جی ایللرده حکایه‌لری، ۹۰-جی ایللرده پووستلری، ۲۰۰۰-جی ایللرده رومانلاری ایشیق اوزو گؤروب. او۸۰-جی ایللرین آخیرلاریندان کینوپوبلیسیستیکا و کینو تاریخی ایله جدی مشغول اولوب، ۴ جیلدلیک «آذربایجان کینو صنعتی تاریخی» مونوگرافییاسینی یازماقلا یاناشی، قلمه آلدیغی سناریلر اوزره بدیعی و سندلی کینوفیلملر چکیلیب. «یالقیز» رومانی ۲۰۱۰-جی ایلده میللی کیتاب موکافاتینین ایلک اونلوغونا داخیل اولوب، «یولسوز» رومانی ایسه ۲۰۰۱-جی ایلده اوچونجو موکافاتا لاییق گؤرولوب. اثرلری تورک، روس، عرب، گورجو و اینگیلیس دیللرینه ترجومه اولونوب.

آخار. آذ وورغون ایوبون یازیچی نریمان عبدولرحمانلینین "قاپی" حکایه‌سی حاقیندا یازیسینی تقدیم ائدیر:

نریمانین «قاپی» حکایه‌سی اسلوبو، قورولوشو باخیمیندان نثر عنعنه‌میزده یئنی و اوریژینالدیر. حکایه‌نین متنی بیر نفرین دیلیندن سؤیلنیلیب. یازیچی ایلک جمله‌دن اوخوجونو حادثه‌نین گئدیشاتینا داخیل ائدیر. مؤلفین اوستا قلمی چتینلیک چکمدن بیزی فیکیردن فیکره، حادثه‌دن حادثه‌یه آپاریر. حادثه دئینده کی، بورادا هانسیسا گئنیش، اطرافلی تصویر اولونان حادثه(لر) یوخدور. حکایه‌نین قهرمانلاریندان بیریسی ائوینین دیواریندان قاپی آچماق ایستییر. بو زامان یارالادیغی بارماغینی حکیمه گؤسترمک اوچون گئدرکن یولدا هئچ ده آیدین خاطیرلامادیغی کهنه دوستو ایله راستلاشیر. کهنه دوست دایانمادان دوستلوقلاری، گیلیلری، حیاتی، قایغیلاری، اوغورلاری بارده اویودوب تؤکور. قهرمانیمیز ایسه کهنه، بوز پلاشینین جیبینده گیزلتدیی یارالی بارماغینین زوققولتوسو ایچریسین‌ده همصحبتیندن جان قورتارماق ایسته‌ین آدام تؤورو ایله هردن بیر آغیزوجو اولسا دا جاواب وئریر، بیر طرفدن دوستونون سؤیلدیکلرینی اوخوجویا نقل ائدیر، دیگر طرفدن ده اؤز حیاتی، دوشونجه‌لری، باشینا گلن قضیه باره‌ده دانیشیر. (هرچند کی، چکیجین سول الین اورتا بارماغینین اوستونه وورولماسی صحنه‌سینی، تخیلومه نه قدر گوج وئرسم ده، گؤزلریم اؤنونده جانلاندیرا بیلمدیم. مؤلفین بوراداکی تصویری دقیق دئییل.) سونوندا کؤهنه دوست آخیر کی، ال چکیب گئدیر، قهرمانیمیز ایسه یارالی بارماغینی گؤسترمک اوچون یانینا گئتدیی اوشاقلیق دوستو حکیمین باغلی قاپی‌سی اؤنوندن گئری دؤنملی اولور. والسالام! حکایه‌نین سوژئتی و قیسا مزمونو بوندان عبارتدیر!

حکایه‌ده ایکی کیشی، ایکی قادین، بیر ده هئچ جور آچیلماق بیلمین، مختلیف طرفلردن تورلو معنالاندیرمالارا یول آچان قاپی اوبرازی وار. یازیچی ایکی کیشی قهرمانینین سؤیلدیکلری ایله (داها دوغروسو، بیر کیشینین دیلیندن سؤیلنیلنلرله) هامیمیزا تانیش اولان سوسیال گئرچکلیکلری بدیعی تصویر و تحلیل اوبیکتینه چئویریر. اما فرقلی بیر دیلله، فرقلی بیر اوسلوبلا. حکایه‌نین بدیعی-استئتیک گوجو، تأثیر قوه‌سی ده بو فرقلیلیینده‌دیر. اوخوجو اساس قهرمانین تهکییه‌سیندن، مونولوقواری سؤیله‌نیلن فیکیرلردن، کیچیک دتاللاردان همین گئرچکلیکلر حاقیندا معین تصوور الده ائدیر: گئریسی آرتیق اوخوجو فانتازییاسینین ایشیدیر. اصلینده، فانتازییانین اوزرینه ده ائله بیر یوک دوشمور. چونکی همین دتاللارین هر بیریمیزین باشینا گلن، قارشیلاشدیغیمیز حیات گئرچکلیکلرینه توتدوغو ایشیقدا هر شئی آیرینتیلاری ایله گؤزوموز قارشیسیندا جانلانیر.

حکایه‌ده بیر-بیرینه ضد ایکی حال، ایکی فرقلی اینسان و بونلارین تمثیل ائتدیی ایکی فرقلی حیات طرزی، قیمتلندیرمه وار: بیر طرفده حیاتین چتینلیکلری قارشی‌سیندا ازیلمیش، آروادینین دانلاق و مسخره‌سینه توش اولان قهرمانیمیز، دیگر طرفده ایسه مادی باخیمدان هئچ بیر قایغی‌سی اولمایان، آنجاق حس اولونور کی، یئنه گؤزو دویمایان، هر شئیه صاحب اولماق احتیراسی ایله دایما قاچاقاچدا اولان کهنه دوست! ایکی دوست آراسینداکی صحبت حکایه‌ده بیر نؤو کارکاس رولونو اویناییر. یازیچی حکایه‌سینی بو کارکاس ایچریسین‌ده گؤزل بیر شکیلده ایشلمیشدیر. حکایه‌نی یازارکن هر هانسی بیر مناسیبت سرگیله‌مدن، ساده‌جه، قهرمانلارینین عمللرینه، کاراکترلرینه، صحبتلرینه آینا توتموشدور.

یازیچی حکایه‌سینین اساس قهرمانینین مشغولیتی، کیملیگی، نچیلیگی، یاشی، ظاهری گؤرکمی باره‌ده بیر سؤز دئمیر. تک بیر یئرده کهنه دوستون دئدیکلریندن آنلاییریق کی، قهرمانیمیز یازی-پوزو آدامیدیر. او دا دیقتچکندیر کی، مؤلف قهرمانیندان هئچ ده بؤیوک آماللار صاحبی، اوزسیز معنوی دیرلر ییه‌سی کیمی دانیشمیر، اونون تمیزلییندن، دوغروچولوغوندان، دوشونجه و خیاللاریندان صحبت آچمیر، هر هانسی شکیلده اونا رغبتینی گؤسترمیر…اما اوخوجو اینانیر کی، بو قهرمان اؤنونده اولان قاپیلاری آچماق اوچون جیلددن-جیلده دوشمیی باجارمایان، باغلی قاپیلارا نیین باهاسینا اولورسا اولسون آچار تاپماق ایسته‌مه‌ین بیریسی‌دیر…و اونو سئویر، اونون تالعینه آجیییر و آز قالیر کی، الینه چکیج-بالتا گؤتوروب باغلی قاپیلاری آچماقدا یاردیم اوچون بو اینسانین یانینا تلسسین.

کؤهنه دوستون شخصیتینین، حیاتینین معناسینی املاک، ائو-ائشیک، باغ، آوتومبیل تشکیل ائیدر اونون گویا قهرمانیمیز اوچون داریخدیغی، آرادا یارانان سویوقلوغا، آیریلیغا گؤره اؤزونو دانلاماسی غیری-صمیمیدیر، اوخوجودا هر هانسی بیر خوش دویغو اویاتمیر. کهنه دوستون نیطقینده قهرمانیمیزلا «قدی‌می» دوستلوقلارینا دایر بیرجه دنه ده اولسون ایشیق‌لی، اورک تیتره‌دن خاطره‌نین اولماماسینی، اؤزونون بو گونکو حیاتی، قایغیلاری باره‌ده ایسه یئرلی-یاتاقلی دانیشماسینی تصادفی حساب ائتمک اولماز؛ بو اوبرازین ماهیتینی آچان بیر بدیعی فنددیر. اوخوجو آنلاییر کی، کهنه دوست بیزیم کاسیب، «فرسیز»، زاواللی قهرمانیمیزین اؤنونده ادابازلیق ائدیر، الده ائتدیی اوغورلاری ایله اؤیونور. ساده‌جه، بوتون بونلاری اؤزونودانلاق، شیکایت، حیاتدان ناراضی‌لیق دونونا بورویور. یازی-پوزو آدامی اولان قهرمانیمیزین بیر سئزگیسی کهنه دوستون فندینی آنلاماق اوچون کیفایتدیر: «بوتون بونلاری دئینده اوزونده بئزگینلیکدن آرتیق گیزله‌ده بیلمدیی ممنونلوق واردی، یقین، گؤزلرینین قاباغینا ائوینین راحتلیغینی گتیریب اؤز ایچینده لذت آلیردی؛»

کهنه دوست اؤز حیاتیندان شیرنیکلندیریجی دتاللار سؤیله‌مکله (گلیرلی ایش، یئنی تیکیلیده معاصر دبله بزدیلمیش منزیل، باغ ائوی، باهالی ماشین و س.) سانکی قهرمانیمیزی باغلی قاپیلاری آچماغا شیرنیکلندیرمک ایستییر. حکایه‌ده مؤلفین (ائله قهرمانین اؤزونون ده) کهنه دوستا قارشی هر هانسی بیر منفی مناسیبتی آچیق ایفاده اولونماییب. بو مناسیبت تهکییه‌نین ایچریسین‌ده چوخ اوستالیقلا گیزلدیلیب: صحبت زامانی گؤزلرینی اورا-بورا قاچیرماسیندا، قهرمانیمیزین کهنه دوستدان تئز یاخا قورتارماق ایستیینده، سؤزلرین، ایفاده‌لرین آرخا پلانیندا بو یاخشی اولمایان مناسیبتی سزمک ممکوندور. (اونو دا دئمه‌لییم کی، یازیچی کهنه دوستون بئله جانفشانلیغینی، قیر-ساققیز اولماسینی، قهرمانیمیزین اونا مناسیبتینین بوز سویوقلوغونو پسیخولوژی-بدیعی جهتدن چوخ دا یاخشی اساسلاندیرماییب. بونون اوچون بیر-ایکی بدیعی دتالین یئری آیدینجا گؤرونمک‌ده‌دیر.)

قادینلار یازیچی تصویرینده فعال دییللر. اونلارین گؤرکمی، هانسی پئشه‌نین صاحبی اولدوقلاری باره‌ده آوتوبیوگرافیک معلوماتلار وئریلمیر. قادین قهرمانلارین کاراکتری، عائله حیاتینداکی روللاری، دونیایا باخیشلاری باره‌ده یالنیزجا کیشی قهرمانلارین دئدیکلریندن معلومات آلا بیلیریک. کهنه دوستون خانمی داها آکتیودیر، حس اولونور کی، کیشی‌سینی یؤنلدن ده اودور. ماددیاتا باغلیلیغی، حیاتی احتیراسلاری داها گوجلودور. ایستکلری سرحد تانیمیر. ارینین اؤیوندویو اوغورلار، محض، اونون یؤنتمنلیگی ایله قازانیلمیشدیر. قهرمانیمیزین خانمی ایسه داها چوخ دیینتیلری، دانلاقلاری ایله گؤزوموز اؤنون‌ده جانلانیر. قهرمانیمیزین اوستالیقلا سؤیلدیکلریندن بللی اولور کی، اونون بوتون دیینتیلرینین، دانلاقلارینین، ارینه قوشدوغو اپیتتلرین آرخاسیندا تک بیر ایستک و احتیاج وار: یئنی تیکیلمیش دیواردان قاپی آچماق! اما اوخوجو حس ائدیر (و یاخود تصووورونده جانلاندیریر) کی، اونون بو کیچیک ایستیی دیینتیلری اوچون ساده‌جه بیر بهانه‌دیر، اونون آرخاسیندا داها جدی مطلبلر دایانیر، داها جدی آرزولار ایفاده اولونور: دونیایلا آیاقلاشماق، داها چوخ و بؤیوک مادی شیلر الده ائتمک! باخ، بورادا بئشینجی اوبرازین – قاپینین سیموولیکاسی آچیلیر و حکایه‌نین بدیعی-سوسیال دیرینی، ایدئیاسینی آنلاماقدا اوخوجویا یاردیمچی اولور. بو اوبراز ساده‌جه بیر اوتاقدان او بیری اوتاغا کئچیدی ایفاده ائد‌ن مادی، اله توخونولا بیلن بیر اشیا اولماقدان چیخاراق داها گئنیش معنالارا آچیلان قاپییا چئویریلیر. قاپی سیموولو فولکلوروموزدا، دانیشیق دیلینده فعالدیر: آلقیشدان، قارغیشدان توتموش، شعر، نثر، درام متنلرینده، تئاتر استتیکاسیندا گئنیش یاییلیب. عبدولرحمانلی دا بو سیموولدان اوغورلا ایستیفاده ائتمیشدیر.

حکایه‌ده قاپی اثرین قهره‌مانینین کاراکترینی آچماقدا بیر واسطه رولونو اویناییر. قهرمانیمیز اوچون قاپی آچماق ظلم‌دور، عذاب‌دیر: «…اصلینده، منیم عمروم ائله قاپی آچماقدان عبارتدی، قاپی آچماقسا، مندن اؤترو دونیانین ان آغیر ایشیدی…»

حکایه‌ده «قاپی آچماق» ایفاده‌سی بیر نئچه دفعه تکرارلانیر و سؤزون حرفی معناسیندا دیواردان قاپی آچماق‌دان داها بؤیوک معنا ایفاده ائدیر. «قاپی آچماق» خوش گزرانا چاتماق، دبدبه‌لی ائو-ائشیک صاحبی، ایشی باشقالارینا گؤردوره بیلمک ایمکانینا صاحب اولماق، پروبلملرینی حل ائتمک اوچون کیملرینسه بیغینین آلتیندان کئچمک دئمکدیر. قاپی یالتاقلیقلا مغرورلوق، دوروستلوکله یالانچی‌لیق، تمیزلیکله موردارلیق آراسینداکی سرحددیر. خانیمینین دانلاقلاریندان قورتولماسی، بارماغینی چکیج آلتیندا قویماماسی اوچون قهرمانیمیزین بو قاپینی آچماسی لازیمدیر. بو ایسه قهرمانیمیز اوچون «دونیانین ان آغیر ایشی‌دیر.» حکایه‌نی اوخودوجا آنلاییرسان کی، قهرمانیمیزا ان آغیر ایش کیمی گؤرونن یالنیزجا دیواردان قاپی آچماق یوخ، علمین، ایدراکین، تربییه‌نین، ایستعدادین قیمتلندیریلمدیی، تمیزلیین باجاریقسیزلیق، دوغرولوغون افللیک حساب ائدیلدیی بیر دونیانین قاپیسینی آچماقدیر.

حکایه بوتونلوکله دانیشیق دیلینین اینتوناسییاسی، ایفاده ایمکانلاری، فندلری اوزرینده قورولوب. بونون نتیجه‌سی‌دیر کی، حکایه‌نین متنی بیرنفسه سؤیلنمیش تک بیر جمله‌نی خاطیرلادیر. ( بیز اؤز حیاتیمیزدا بونونلا راستلاشمیشیق. آذربایجان دیلچیلیینین بؤیوکلریندن اولان پروفسور عبودل ازل دمیرچیزاده اؤتن عصرین ۷۰-جی ایللرین‌ده بیزه درس دئییردی. بیر گون مهاظیره‌نین بیتمه‌سینه یاریم ساعت قالمیش پروفسوردان خواهیش ائتدیک کی، خسته اولان طلبه یولداشیمیزا باش چکمه‌لی اولدوغوموز اوچون بیزی ۲۰ دقیقه تئز بوراخسین درس‌دن. پروفسور سون جمله‌سینی دئدیکدن سونرا بیزی بوراخاجاغینا سؤز وئردی…و بو سون جمله باغلاییجیلارین، عمومیلشدیریجی سؤزلرین، اینتوناسییانین و سایرنین ایشتیراکی ایله تخمیناً ۱۵-۱۶ دقیقه چکدی!) نریمان دا دانیشیق دیلینین و یازی تکنیکاسینین، گراماتیکانین وئردیی ایمکانلاردان ایستیفاده ائد‌رک حکایه‌سینی بیر جمله شکلینده قورا بیلمیشدیر.

حکایه‌ده تئز-تئز «دئییر» کلمه‌سی ایله راستلاشیریق. بو کلمه ایله یازیچی کهنه دوستونون فیکیرلرینه، داخلی دونیاسینا قاپی آچیر، تهکییه‌نین ایستیقامتینی هر دفعه اونا یؤنلدیر، اونون دانیشماسینا ایمکان یارادیر. «دئییر» کلمه‌سی حکایه‌یه بیر داستان‌چیلیق، فولکلور اوسلوبو، احوال-روحیه‌سی گتیریر کی، بو دا تهکیینی ایستدیی کیمی یؤنلندیرمه‌یه مؤلفه ایمکان یارادیر.

حکایه بویو دفعه‌لرله تکرارلانان، یادا سالینان «قاپی آچماق»، یارالی بارماغین زوققولتوسو اوخوجونو دایما اساس فیکرین، بدیعی نیتین اوزرینه قایتاریر، اونون فیکرینه داغیلماغا، آزماغا قویمور. بیرینجی شخصین دیلیندن سؤیله‌نیلن حادثه و فیکیرلری دینلیرکن بیز اؤزوموزو همصحبت اولان دوستلارین یانیندا حس ائدیریک، سانکی قاپی آچماغی باجارمایان ارینی خانمی ائله بیزیم گؤزوموز قارشی‌سیندا دانلاییر، قیناییر. قهرمانیمیزین و اونون دوستونون سؤیلدیکلریندن گونلوک حیاتیمیزین لؤحه‌لری گؤزوموز قارشی‌سیندا جانلانیر.

حکایه‌نین دیلی مؤوضو و مزمونا اویغون اولاراق ساده و آیدیندیر. تهکییه روان، نیظاملی بیر شکیلده آخیب گئدیر. یازیچی مرکب بدیعی واسطه‌لره ال آتمامیش، گؤزقاماشدیران تشبئهلره، باش فیرلادان مبالیغه‌لره یئر وئرممیشدیر. حکایه متنینین بیرینجی شخصین-قهرمانین دیلی ایله نقل اولونماسی بو حکایه اوچون اوغورلو سئچیلمیش اصولدور. اگر آرایا باشقا اوبرازلار گیررسه، موضوع یاییلار، مزمون آغیرلاشار، حکایه اؤز بدیعی توخوماسینین بوتونلویونو و بوتولویونو ایتیرمیش اولاردی. قهرمانیمیزین کهنه دوستون دا «اذیتینی» اؤز اوزرینه گؤتورمه‌سی – اونون دا سؤیلدیکلرینی اوخوجولارا چاتدیرماق زحمتینه قاتلاشماسی بدیعی فن کیمی اؤزونو دوغرولدور. بو یازیچییا ایمکان وئریر کی، اوخوجونون دقتینی یاییندیراجاق دتاللاری، تفرعاتلاری، حادثه و فیکیرلری بیر کنارا آتسین، بیر نؤو رئداکته ائتسین. قهرمانیمیزین دیلی ایله دانیشان، سؤزسوز کی، یازیچینین اؤزودور. اما یازیچی ایله قهرمانیمیز آراسیندا برابرلیک ایشارسی قویماق دوزگون اولمازدی. مؤلف قهرمانین سیماسیندا بللی شرطلر اوجباتیندان حیاتین چتینلیکلری قارشی‌سیندا چارسیز قالان، حیاتدا آرتیق آدام کیمی گؤرونن اینسانلاردان سؤز آچمیشدیر.

تاریخ
2017.06.03 / 15:01
مولف
Axar.az
شرح لر
دیگر خبرلر

آنارین "یاخشی پادشاهین ناغیلی" کیتابی تورکییه‌ده چاپ اولوندو

یا من هاوالییام، یا هاوا خسته - شعر

دونیانین ان تأثیرلی قیسا حکایه‌سی

حضرتی سولیمان منزیلین قاپیچیسی اولسا…- هنری

اوچدو قارانقوشوم گئتدی گلمزه!

بس شیطان یازیب؟ - حکایه

قونشوموز داتیکونون اؤلدویو گون...- حکایه

خلیل رضا: «آر اولسون اونلارا...» – مدافعه نیطقی

ایساق-موساق قوشو نسه آختاریر - موسا یاقوب

«تراموایی گؤزلدییم اوچون بیر آز گئجیکدیم» - حکایه

خبر خطّی
 
  
  
  
  
Axar.az'da reklam Bağla
Reklam
Bize yazin Bağla