Axar.az
یوخاری
22 یانوار 2018


ساری گلین: بیر ماهنینین سیرری… - آراشدیرما

آنا صحیفه یازارلار
12 Punto 14 Punto 16 Punto 18 Punto

"ساری گلین" ماهنی‌سینی دینله‌ین هر بیر آذربایجانلی اوچون بو ماهنی اولدوقجا دوغمادیر. اولا، اونا گؤره کی، ماهنینین سؤزلری اوغوز تورکلرینین بویات بویونون یاراتدیغی ادبی اوسلوب‌دا، بایاتی ژانریندا یازیلیب. جمعیسی یئددی هئجادان عبارت، اولدوقجا ساده وزنده یازیلمیش بو سؤزلر بایاتی ژانرینین بوتون موثبت کئیفیت لری، آخیجیلیغی، ساده‌لیگی، آیدین ایفاده طرزی و محض خالق دیلی ایله یازیلدیغی اوچون چوخ سئویلیر. بایاتی یالنیز تورکلره عایید بیر یارادیجیلیق نومونه‌سیدیر. بو اوسلوب عراق تورکمن لری و آذربایجانلی لارین ان چوخ ایستیفاده ائتدیی خالق یارادیجیلیغی نومونه‌سی اولماقلا باشقا هئچ بیر خالقین شیفاهی یارادیجیلیغیندا راست گلینمه‌ین بیر نومونه‌دیر.

ماهنینین اولدوقجا پوپولیارلیق قازانماسینین و سئویلمه‌سینین ایکینجی سببی ایسه اونون مضمونو ایله باغلیدیر. ماهنیدا بیر ناکام عشق حکایه‌سیندن بحث ائدیلیر و بو حکایه اولدوقجا تأثیرلی سؤزلرله تصویر اولونور. ماهنینی چوخ سئودیرن اوچونجو جهت ایسه اونون مئلودییاسینین یئنه خالق یارادیجیلیغینین باشقا بیر نومونه‌سی اولان آشیق صنعتیندن قایناقلانماسیدیر.

ایلک باخیشدان هر نه قدر بو ماهنینین آشیق هاوالاری ایله اویغونلوق تشکیل ائتمه دیی تصوورو یارانسا دا، ماهنییا دقتله قولاق آسدیقدا اونون مئلودییاسینین آلت قاتلاریندان ان قدیم آشیق هاوالارین‌دان اولان "ایروان چوخورو"نون ریتملری آیدین سئزیلیر. سانکی "ایروان چوخورو" هاواسی "ساری گلین"ده داها لنگ، داها آراملا، داها حزین و غملی شکیلده سسله‌نمکله بو عشق حکایه نین بیتمه‌سینی ایسته میر، بو چاره‌سیز عشقه یاس توتارجاسینا حزین-حزین اینیلدییر.

بس، تپه‌دن-دیرناغا ایستر سؤزلری، ایستر موسیقی‌سی و ایسترسه ده غملی مضمونو ایله تورک روحونون داشیییجیسی اولان بو ماهنییا نیه باشقالاری صاحب چیخماغا چالیشیر؟! بو ماهنینین گئرچک تاریخچه‌سی وارمی؟ وارسا نئجه‌دیر؟ آراشدیرمامیزدا بو سواللارا جاواب تاپماغا چالیشاجاغیق.

خالق حکایه ساری گلین حسین جاوید یارادیجیلیغیندا

اولا، قئید ائتمک لازیمدیر کی، "ساری گلین" ماهنیسینین مؤوضوعسو فولکلور نومونه‌لریمیزدن بیری اولاراق اوزون مدت شیفاهی خالق ادبیاتیمیزدا مؤوجود اولوب. سونرا موسیقیله شیب، داها سونرا ایسه بو ماهنینین حکایهی بؤیوک دراماتورگ حسین جاویدین "شیخ سنان" اثرینین سوژئتینده قیسما اؤز عکسینی تاپیب. شیخ سناندا دا، "ساری گلین"ده ده آشیق مسلمان، مشوقه ایسه خریستیان‌دیر. هر ایکی یارادیجیلیق نومونه‌سی دراماتیک سوژئت اوزرینده قورولوب و س. لاکین اوخشارلیق بونونلا بیتمیر. اونا گؤره ده، داها اطرافلی ایضاحاتا کئچک.

گؤرونور داهی حسین جاوید شیخ سنانی یازاندا اثرین اساس سوژئت خطینه او زامانلار ائل آراسیندا شیفاهی فولکلور نومونه‌سی کیمی مؤوجود اولان حادثه‌نی داخیل ائدیب. البته، سوژئت جاوید اینتللکتی، زکاسی، علمی-فلسفی دونیاگؤروشو، پارلاق ایستعدادی و موکمل ادبی دوشونجه‌سی ایله اولدوقجا زنگینلشدیریلیر. اوخوجونو دینی فلسفه ایله دونیوی فلسفه‌نین ضدیت لری، بلکه ده، هارمونییاسی ایله اوز-اوزه قویور. آنجاق عینی زاماندا، بو زنگینلیین ایچریسینده ساده و صمیمی آنا خط، از‌لی و ابدی ناکام عشق حکایه‌سی بیر اینجی کیمی پاریلداییر.

مقصدیمیز اثرین بدیعی کیفیت لرینی تحلیل ائتمک اولمادیغی اوچون ائله بوراداجا "شیخ سنان"لا "ساری گلین" آراسینداکی علاقه‌نین نه ایله باغلی اولدوغونو آیدینلاشدیرماغا چالیشاق.

ایلکین یازیلی منبع دوغرودان دا ایلکدیرمی؟!

بو یاریم باشلیغی تصادفی سئچمه دیک. آنجاق مؤضوعموزلا بیرباشا علاقه دار اولدوغو اوچون ایندی ایستیناد ائده جه ییمیز منبع‌نی شرطی اولاراق ایلکین یازیلی منبع آدلاندیراجاغیق (سونرا ایسه داها قدیم یازیلی منبع‌یه اوز توتاجاغیق). بو منبع‌ده "ساری گلین" ماهنیسینین تاریخی ایله باغلی اولدوقجا ماراقلی فاکتلار وار. منبع کیمی تقدیم ائتدییمیز اثر عثمانلی یازاری آحمئت رئفیک آلتونایین "کافکاس یوللاریندا" آدلی خاطره‌لر کیتابی‌دیر.

مؤلف بیرینجی دونیا محاربه‌سی دؤورونده یوزباشی روتبه‌سی ایله عثمانلی اوردوسوندا خیدمت ائتمیش بیر حربچی‌دیر. محاربه‌دن سونرا ایستانبول دارولفونون‌دا (اونیوئرسیتئتینده) عثمانلی تاریخی معلمی اولموش و موختلیف وظیفه‌لرده چالیشمیشدیر. بیرینجی دونیا محاربه‌سیندن سونرا ائرمنی لرین تورکلره قارشی تؤرتدیی سوی قیریمی و جینایتلری یئرینده‌جه تثبیت ائتمک و دونیایا چاتدیرماق مقصدیله ایستانبولدا خاریجی ژورنالیستلردن عبارت بیر هئیت دوزلده‌رک، ۱۹۱۸-جی ایلین ۱۷ آپرئل، ۲۰ مای تاریخلری آراسیندا آنادولویا سفر تشکیل ائدیر. سفر چرچیوه‌سینده کارسا، ساریقامیشا، آرداهانا، آرتوینه، باتوما و س. قدر همین هئیتله برابر گلیب چیخیر. مؤلف آنادولونو دولاشیب ائرمنی وحشیلیک لری ایله یانینداکی نماینده هئیتینی تانیش ائتمکله برابر، بو فاجعه ایله باغلی یارانمیش آغیلاری، فولکلور نومونه‌لرینی، بعضی حاللاردا ایسه آیری-آیری اینسانلارین شخصی فاجعه‌سینی قلمه آلمیشدیر.

آحمئت رئفیک آلتونای قئید ائدیر کی، آنادولونون ان اوجقار نقطه‌لری اولماسینا باخمایاراق، بورادا یاشایان اینسانلار چوخ سلیس تورکجه دانیشیرلار. بو قئیددن سونرا مؤلفین وئردیی شعیر و یازی نومونه‌لرینه باخدیقدا آیدین اولور کی، اونون "سلیس تورکجه" کیمی خاراکتئریزه ائتدیی دیل آذربایجان تورکجه‌سیدیر. آرداهانین مردینیک کندینده علی آدلی بیر شخصله قارشیلاشان آلتونایین دقتینی اونون شخصی فاجعه‌سی و اوخودوغو ماهنی چکیر. علی اصلا ائرمنی لرین ویران قویدوغو اوخچو کندیندندیر. تخمینیمیزه گؤره، بو کند حاضردا ائرمنیستان رئسپوبلیکاسینین آماسییا رایونونون (شؤریل محلی) اوخچووغلو کندی‌دیر...

کندین اهالیسینین بیر قیسمی ائرمنی-روس بیرلشمه‌لری طرفیندن اؤلدورولوب، بیر قیسمی قاچقین دوشوب. طالع علینی آرداهانین مردینیک کندینه گتیریب چیخاریب (قئید: آرداهانلا آماسییا بیتیشیک جغرافییا اولدوغو اوچون اهالینین اولجه‌دن سیخ دوستلوق و قوهوملوق علاقه‌لری اولوب). علی شاملی داغلارا، کور اوغلو تپه‌لرینه، اورادان دوغان سحر گونشینه باخاراق ائله حزین تورکولر اوخویور کی، ائله بیل روحو عشقدن یانان بو ماهنیلاری یارادان، قلبینین کدرینی (الملرینی) حزین بیر فریادلا روحوموزا اؤتورمک ایسته‌ین آشیق او اؤزودور. بو فیکری علینی دینله‌ین آلتونای سؤیله ییر. اونون ان گؤزل ماهنیسی ایسه "ساری گلین"دیر.

بیر ماهنینین اوچ سیرری…

آحمئت رئفیک آلتونای ماهنینین مؤوضوعسو حاقیندا بئله بیر حکایه نقل ائدیر. بیر تورک گنجی کندینده یاشایان بیر خریستیان قیزی سئویر. سحرلر تارلایا گئدرکن آرخاسیندان اونو ایزلییر، آخشاملار سورولر عقللارینا دؤنرکن سئوگیلیسینین گؤزللیینی سئیر ائد‌رک روحونون آتشینی تسللی ائتمه‌یه چالیشیر. فیکرا، حیسا قیزا او درجه‌ده آشیق اولور کی، بیر بازار گونو الینه بیر خاچ آلاراق سحر خریستیانلارلا برابر کیلسه‌یه گئدیر. بیر کونجده دوروب سئوگیلیسینین و اونون دینیندن اولانلارین عبادتینی سئیر ائدیر. سونرا ایسه یانیقلی و حزین سسله آشاغیداکی ماهنینی اوخوماغا باشلاییر:

واردیم کیلسه‌سینه باخدیم خاچینا،
مایل اولدوم بؤلوک-بؤلوک ساچینا.
قیز، سنی گؤتورم ایسلام ایچینه،
وای، سینان اؤلسون، ساری گلین.
آه، سنی وئرمم دونیا مالینا.

تأسف کی، رئفیک آلتونای ماهنینین یالنیز بیر بندینی وئریر. آنجاق ائله بو بیر بندده‌جه اولدوقجا ماراقلی اینفورماسییا وار. بیرینجیسی، ماهنینین تاریخچه‌سیندن بللی اولور کی، بیر تورک گنجی اؤز کندینده یاشایان خریستیان سئوگیلیسی اوچون بو ماهنینی یازیب. ایکینجیسی و ان اؤنملی‌سی اودور کی، ماهنینین مؤلفینین آدی سیناندیر. اوچونجوسو ایسه اودور کی، خریستیانلار و مسلمان تورکلر عینی کندده برابر یاشاییرلار. بو نه دئمکدیر؟ بو سوالا بیر آز سونرا جاواب وئره جه ییک. ایندی ایسه بیز آرتیق بیلیریک کی، ماهنینین مؤلفی سینان آدلی بیر مسلمان تورکدور («مسلمان تورک» سؤزونو تصادفی ایشلتمیریک). بیز هم ده اونو بیلیریک کی، آنادولودا سینان کیمی تلفوظ اولونان آدی بیز سنان کیمی ایفاده ائدیریک. دئمه‌لی، ماهنیداکی سینان ایله حسین جاویدین سنانی عینی شخصدیر.

شیخ سنان فلسفه‌سی و محبت

بؤیوک جاوید ایسه بو حکایه‌نی فلسفی درامایا چئویرمک اوچون سنانی مدینه‌یه، مکه‌یه آپاراراق اونو ایسلام دینینده شیخ روتبه‌سینه قدر اوجالدیر. ساده خریستیان قیزینی ایسه راهیبه‌یه چئویریر. بئله‌لیکله، مسئله نی دراماتیکلشدیریر، اونا عمومی دینی-فلسفی و دینی-اجتماعی کونتئکست‌ده یاناشیر. دینی آیری-سئچکیلیین و مؤوهوماتین اینسانلیغا گتیردیی بلالاری قاباریق شکیلده تقدیم ائتمکله اینسانلارا عبرت درسی وئرمه‌یه چالیشیر. عینی زاماندا، خریستیان و ایسلام دینینین عمومی تک اللاه‌لیلیق فلسفه‌سیندن چیخیش ائد‌رک شیخ سنانین هومانیست یاناشماسی ایله ایکی دین آراسیندا کسکین تنقیدی مؤقعلری یومشالدیر.

شیخ سنان قیزین اونا وئریلمه‌سی موقابیلینده اولجه شراب ایچمه یی قبول ائدیر، اونا ریشخند ائد‌ن دوستلارینا بونون اللهین یاراتدیغی نعمت اولدوغونو خاطیرلادیر، داها سونرا خاچ تاخیر و بونون دا دینیمیزده عیسینین دا پیغمبر کیمی قبول ائدیلدیی ایله ایضاح ائدیر. سونرا "قرآنی-کریم" یاندیریر و بونا اعتراض ائد‌ن اولمالارا یاندیریلانین، سادجه، کاغیذ و مورکب اولدوغونو، "قرآنی-کریم"این ایسه ایلاهی حیکمت کیمی ابدی اولاجاغینی سؤیله ییر. داها سونرا دونوز اوتارماغی دا قبول ائدیر و بونو سئوگیلیسینه عادی خیدمت کیمی تقدیم ائدیر.

بئله‌لیکله، سئوگینین، عشقین ان اولوی، ان عالی حیس اولدوغونو ثبوت ائتمکله بو حیس لری اونا بخش ائد‌ن اللهین اونو باغیشلایاجاغینا دا امین اولدوغونو بیلدیریر. بو بیر مؤمنین، ایلاهیات عالیمینین، شیخین کامیل ایمانیندان، موکمل دونیاگؤروشوندن، عالی و هومانیست اینانجیندان دوغان مؤوقعیی‌دیر. بو مؤقع‌ده کیچیک ترددودلری اولان شیخ اوزونو اللها توتاراق شیکایتلنیر.

یاندیم الله، ندیر بو ایشگه‌نجه؟
هم ده دهشتلی، داتلی ایله‌نجه.
آتشی عشق بیر شادت ایمیش،
بو دا بیر باشقا دورلو جنت ایمیش،
بنده یوخ ایشتیکا، فقط، یارب!
یوکمودور سنده مرخمت، یا رب!
گلیور هپ بو حیله‌لر سندن،
بنی بیلمم نه ایچین یاراتدین سن؟!

شیخین بو ترددود و شیکایتلرینه ایسه ایلاهی طرفیندن گؤندریلمیش بیر ملک جاواب وئریر.

هیچ مراک ائتمه، مؤحترم سنان،
سنی اصلا اونوتمامیش یاراتان.
سانا خالیق اولوب یگانه پناه،
هم شفاتچی‌دیر رسولوللاه.
سنی تقدیس ائدر ملکلر، اینان،
هئچ تلاش ائتمه، گل، بؤیوک سنان.

بو ایلاهی سؤزلرله بؤیوک شیخین تلاش و اینتیظارینا سون قویولور. اللهین اونون یانیندا اولدوغو بیلدیریلیر. دولاییسی ایله اونون عشق اوغروندا آتدیغی آددیملارا برات وئریلیر. بونا گؤره ده، شیخ سنانی دا، سینانی و ساری گلینی ده ابدی یاشار ائد‌ن محض عشقدیر. بو حکایه‌نین دیل‌دن-دیله دوشه‌رک، نسیل‌دن-نسله اؤتورولمه‌سی ده، بو ماهنینین اینسانلارین قلبینی ریققته گتیرمه‌سی ده اللهین تق‌دیری‌دیر.

آدلار نه دئییر؟!

ایندی ایسه یئنی‌دن مؤوضویا قاییداق. چوخ ماراق‌لی‌دیر کی، حسین جاوید درام اثرین‌ده‌کی گورجو اوبرازلارینین آدینی گورجو آدلارلا، مثلاً سئرقو، سیمون، نینو، عرب اوبرازلارینی عرب آدلاری ایله، مثلاً، زهرا، ازرا، صدرا، ابلولولا، مروان، آذربایجان‌لی اوبرازلارینین آدلارینی آذربایجان‌لی آدلاری ایله، مثلاً، اوغوز، اؤزدمیر و س. شکلین‌ده وئریر. بو، مؤلفین اوبرازلارین میللی کاراکتئرینه و حتی آدلارینین سئچیمینه بئله نه قدر دقتله یاناشدیغینی، بو مسئله‌ده خصوصی هسساس‌لیق نوماییش ائتدیردیینی گؤستریر. بئله اولان حال‌دا ایلک باخیش‌دا خریستیان گورجو کیمی گؤرونه‌ن قیزین آدینین خومار، آتاسینین آدینین ایسه پلاتون اولماسی تعجب و سوال دوغورور.

گؤره‌سه‌ن، داهی حسین جاوید گورجوجه ۳-۴ آددان باشقا آد بیلمیردی؟! یوخ‌سا بیله‌رک‌دن، دوشونه‌رک‌دن خریستیان قیزین آدینی خومار، آتاسینین آدینی ایسه پلاتون کیمی وئریردی. البته، ایستانبول‌دا تحصیل آلان، دفعه‌لرله باکی‌دان باتومییه، اورادان ایسه گمی ایله ایستانبولا گئدیب-گلن حسین جاوید اونلارجا، یوزلرجه، گورجو آدی بیلیردی. بلکه ائله گورجو دیلینی ده آز-چوخ بیلیردی. بس، نیه گؤره اثرین قهره‌مانلاری سوییه‌سینه یوکسلتدیی آتا و قیزین آدلارینی گورجو آدلاری ایله وئرمیردی؟

ائله کیلید نقطه ده بوردادیر. حسین جاوید قهره‌مانلارین کیملیینی یا دقیق بیلیر، یا دا هئچ اولماسا اونلارین گورجو اولمادیقلارینی دقیق بیلیردی. اونا گؤره ده، بو اوبرازلارا گورجو آدی وئرمک‌دن ایمتینا ائتمیش، اونلارین کیملیینین آراشدیریلماسینی گله‌جک نسیللره وظیفه اولاراق بوراخمیش‌دی.

نیه پلاتون، نیه خومار، یاخود حسین جاویدین سیرری نه ایدی؟!

ائله ایسه شئیخ سنانین آشیق اولدوغو خریستیان خومار و آتاسی پلاتون کیملر ایدی؟ یئنه حسین جاویددن سیتات گتیرمکله پلاتون‌دان باشلایاق. پلاتون اییاش و ایچکی دوشکونودور. اونون وئردیی ظلملردن سونرا حیات یولداشی دونیاسینی دییشیب. کیچیک یاش‌لی خومار بونلارین شاهی‌دی اولدوغونا گؤره ائوله‌نمه‌مه‌یه قرار وئره‌رک، یاریراهیبه حیات طرزی کئچیریر. پلاتون ایسه خریستیان اولماسینا باخمایاراق، یئرلی اهالی، حتی پاپاز طرفین‌دن ده یاد اونسور کیمی قبول ائدیلیر. اثرده بو ضدیت سیمونلا سئرقونون دیالوقون‌دا آشاغی‌داکی کیمی تعریف ائدیلیر:

سن نه درسین، شو دربدر پلاتون
شئیخ سنانا قیز وئریرمی؟..
سیمون………………..!
او بیر اینسان کی، پک فیرومایه
آند ایچیب تانری اوغلو عیسییه
باسمیش اینجیله ال، اینان وئره‌جک…
شو هریف پک اینادچی‌دیر گئرچک
قیزی بدبخت ائدیب ده اؤلدوره‌جک.

آها!.. بیزجه، حسین جاوید بیله‌رک‌دن، یا بیلمه‌یه‌رک‌دن قهره‌مانینین سیررینی بورادا آچیر. بیرینجی‌سی، پلاتونو گورجو سیمون دربدر آدلاندیریر، ایکینجی‌سی، فورمایه (زاتیقیریق)، اوچونجوسو، اینادکار. بیرینجی ایکی کئیفیت پلاتونا قارشی گورجو ائقویزمی‌دیر. چونکی خریستیان اولماسینا باخمایاراق، او، گورجو دئییل، بونا گؤره ده، گورجولر طرفین‌دن آشاغی‌لانیر. اوچونجو کئیفیت ایسه پلاتونون میللی-ائتنیک کالوریتی‌دیر، اینادکار. اوندا پلاتون گورجو دئییل‌سه، ائرمه‌نی دئییل‌سه، بس کیم‌دیر؟! البته، خریستیان قیپچاق‌دیر. البته!

ایلکین منبع‌دن داها قدیم منبع‌لرده "ساری گلین"

ائله بوراداجا آراش‌دیرمامیزی بیر آز دا درینلش‌دیره‌رک، بیر نئچه عصر اؤنه آپاراق. "ساری گلین" ماهنی‌سینین خریستیان-قیپچاق وئرسییاسینی تاپماغا چالیشاق. بیر آراش‌دیرمامیزدا قئید ائتمیشدیک کی، خریستیان-قیپچاقلار آذربایجانا سلجوق‌لو-ایسلام آخینین‌دان سونرا اوجقارلارا چکیلمه‌یه باشلامیش، داها چوخ خریستیان توپلوملارا یاخین یئرلرده مسکونلاشماغا باشلامیش‌دیلار. بئله موهافیزکار خریستیان قیپچاقلاردان بیری ده قیپچاق پلاتون ایدی.

حسین جاوی‌ده گؤره حادثه‌لر تیفلیس اطرافین‌دا، رئفیک آلتونایا گؤره ایسه آرداهان اطرافین‌دا باش وئرمیش‌دی. هر ایکی مکان خریستیان‌لیقلا ایسلامین کسیشدیی، یاخود ایچ-ایچه گیردیی اوجقارلاردیر. ایندی ایسه یوخاری‌دا سؤز وئردییمیز خاتیرلاتمایا قاییداق.

رئفیک آلتونایین نقل ائتدیی حکایه‌ده سنانلا ساری گلین بیر کندین اوشاقلاری ایدی. کندین یاری‌سی خریستیان، یاری‌سی ایسه موسلمان‌دیر. دئمه‌لی، بو کندده یاشایان قیپچاق تورکلرینین بیر قیس‌می ایسلامی قبول ائدیب، داها موهافیزکار اولان ایکینجی قیس‌می، یاخود دیندار ائلیتاسی اننوی خریستیان دینین‌ده قالیبلار. بونا باخمایاراق، قبیریستان‌لیقلارینی هله ده آییرماییبلار. عینی قبیریستان‌لیق‌دا ۱۰۰ ایل اوولکی خریستیان تورکلرین موسلمان نوه‌سی ده دفن اولونوب (یئری گلمیشکه‌ن، حاضردا گورجوستانین دمانی‌سی رایونون‌دا بئله بیر قبیریستان‌لیق هله ده قالماق‌دادیر). سن دئمه، گورجو دینداشلارینین خریستیان پلاتونو خور گؤرمه‌سینین، اونو دربدر و اینادکار آدلان‌دیرمالارینین سببی اونون قیپچاق اولماسی ایله باغلی ایمیش…

"ساری گلین"این اوکراینا، یاخود دستی-قیپچاق وئرسییاسی

یئنی‌دن قیپچاقلارا و خریستیان قیپچاقلار آراسین‌دا، اؤزو ده آزوو دنیزینین شیمال-قرب ساحللرین‌ده یاشایان خریستیان قیپچاقلار ایچری‌سین‌ده مؤوجود اولان "ساری گلین" ماهنی‌سینین ایندییه قدر بیزه معلوم اولمایان وئرسییاسینی اؤیره‌نمه‌یه چالیشاق.
آدینی بیله‌رک‌دن یازمادیغیمیز مؤلفین چوخ چتین‌لیکله الده ائتدییمیز مخفی قریف آدی آلتین‌دا قورونان اثرین‌ده ماهنینین اوریژینالی بئله‌دیر:

آخیز، سات`این اؤرمئزلئر
سئن`i، بان`آ بئرمئزلر.
ت`ائل، آلاییم، خاچاییم
خارانقیلیخ کؤرمئزلئر.
آخیز، سات`این سئت`ایز خات
ت`ائس بیری‌سین، بیزقئ سات
آنئن-بابئن خایل اولسا
ت`ائل بؤقئژئ بیزقئ یات.

ایندی ایسه دوغماجا دیلیمیزده اولان بو کیچیک شئیری هازیرکی ادبی دیلیمیزه اویغون شکیل‌ده تقدیم ائدک و سونرا تحلیله باشلایاق. شئیر بئله سس‌لنیر:

آی قیز، ساچین هؤرمزلر،
سنی منه وئرمزلر.
گل، آلاییم، قاچاییم،
قاران‌لیق‌دیر، گؤرمزلر.
آی قیز، ساچین سککیز قات،
کس بیری‌سین بیزه سات،
آنان-بابان راضی‌سا
گل بو گئجه بیزده یات.

بو شئیری قیساجا تحلیل ائتمکله بیز "ساری گلین" ماهنی‌سینین سؤزلرینین محض خریستیان قیپچاقلارینا عایید اولدوغونو اثبات ائتمکله یاناشی، معاصر دیلیمیزده سس‌لنه‌ن ماهنینین سؤزلرینین معنا توتومونون نه اولدوغونو دا آیدینلاشدیرمیش اولاجاغیق. چونکی هله ده "ساچین اوجون هؤرمزلر" میصراعسی ایله "سنی منه وئرمزلر" میصراعسی آراسین‌دا بیر منتیقی علاقه قورا بیلمیریک. یعنی "سنی منه وئریب وئرمه‌مکله"، "ساچین هؤرولوب-هؤرولمه‌مه‌سینین" نه علاقه‌سی اولدوغونو بیلمیریک. ائله بیلمدییمیز اوچون ده ماهنینین نقارتین‌ده سس‌لنه‌ن "وای، سینان اؤلسون، ساری گلین" میصراعسینی دا گاه آنان اؤلسون، گاه دا ننه‌ن اؤلسون ساری گلین کیمی اوخویوروق.

اونسوز دا ساری گلینین آناسی اؤلموش‌دو. بو ناکام عشقین باش توتماماسین‌دا اونون هئچ بیر رولو اولا بیلمزدی. مؤلف هم ده آشیق، یعنی بو ماهنینی یارادان و اوخویان اؤزو-اؤزونو قارغاییردی. «وای، سینان اؤلسون» دئییردی. اصلین‌ده، بو ماهنینین متنین‌ده مؤلف اؤز آدینی چوخ آچیق شکیل‌ده گؤستریب. زامان-زامان معناسینی باشا دوشمدیکجه بیز اونو تحریف ائد‌رک اوخوماغا باشلامیشیق.

ایندی ایسه قاییداق ماهنینین متنین‌ده‌کی دیگر، نئجه دئیرلر، "ضدیتلره".

نیکولایئوین آجی و چاره‌سیز اعترافی

اولا اونو قئید ائدک کی، "ساری گلین" ماهنی‌سینین قیپچاق وئرسییاسی ۱۸۰۰-جو ایللرین سونون‌دا اوکراینادا یاشایان F.A.Nikolayev آدلی خریستیان قیپچاغین دیلین‌دن قئی‌ده آلینیب. عینی زامان‌دا، همین واخت F.A.Nikolayevin کیفایت قدر یاش‌لی اولدوغو معلوم اولور و او دا معلوم اولور کی، نیکولایئو اوندان سونرا کیملرین‌سه بو دیل‌ده ("اؤز تیلیمیز" آدلاندیردیغی قیپچاق دیلین‌ده) دانیشاجاغینا اومیدینی ایتیردیینی بیلدیریر.

دئمه‌لی، ماهنینین تاریخی بیر آز داها اوزاقلارا گئدیب چیخیر. او واختلارا کی، قافقاز قیپچاقلاری ایله دستی-قیپچاق قیپچاقلاری آراسین‌دا سیخ مده‌نی، معنوی، سوسیال-اقتصادی و س. علاقه‌لر مؤوجود ایدی. یعنی جنوبی قافقازدا دانیشیلان بیر حکایه، یاخود اوخونان بیر نغمه شیفاهی شکیل‌ده یاییلاراق اوکراینایا، دنئپر ساحللرینه، حتی بلکه دونای ساحللرینه قدر یاییلا بیلیردی. عکس حال‌دا بو ماهنینین سؤزلرینین آزوو اطرافین‌دا یاشاماسی مومکون اولمازدی. بئله‌لیکله، اورتادا اثباتا احتیاجی اولمایان بیر حقیقت، آکسیوما وار: "ساری گلین" بیر قیپچاق تورکوسودور!

بورایا قدر سؤیلدیکلریمیز ده دئدیکلریمیزی ثبوت ائدیر. آنجاق بیز یئنه ده آراش‌دیرمامیزا داوام ائد‌رک دئتاللاری آیدینلاش‌دیرماقلا بیر ده ماهنینین متنینی اؤزوموزه، یعنی داخی‌لی آودیتورییامیزا ایضاح ائدک.

«ساچین اوجون هؤرمزلر» نه دئمک‌دیر؟!

ایلکین اولاراق ماهنینین بیرینجی میصراعسین‌دان باشلایاق. هر ایکی وئرسییادا، دئمک اولار کی، بیرینجی میصراع عینی‌دیر.

"ساچین اوجون هؤرمزلر" آذربایجان وئرسییاسی.

"آخیز سات`این اؤرمئزلئر" قیپچاق وئرسییاسی.

قدیم تورکلرده اینسانلارین اجتماعی منشیی، سوسیال ایستاتوسو ایله باغلی اولدوقجا ماراق‌لی ظاهری تظاهرلر وار ایدی. بونلار اؤزونو گئییم‌ده، ساچ دوزومون‌ده، سلاح‌دا، میشت اشیالارین‌دا و س. بوروزه وئریردی. اصلین‌ده ایندی ده بئله‌دیر. اوزوک تاخماغین، حتی اونو هان‌سی بارماغا تاخماغین، یاخود قادینلارین قاشلارینی نئجه دوزلتمه‌لرینین و س. اؤز خصوصی معناسی وار. سوسیال-اجتماعی منشیی و ایستاتوسو مویینلش‌دیره‌ن بئله اونسورلردن بیری ده ساچ ایدی.

قدیم تورکلر همیشه اوزون ساچ ساخلایاردیلار. اوشاقلار یئنی‌یئتمه یاشلارینا چاتدیق‌دا ایسه اوغلانلاردان فرقله‌ن‌سینلر دئیه قیزلارین ساچینی هؤرردیلر. حتی بعضی حاللاردا قیزلا اوغلانی "دئییک‌لی" اعلان ائتمک اوچون والیدئینلر اوشاق واختی اونلارین ساچلارینین اوجونو بیر-بیرینه هؤرر، بیر نؤو تالئلرینی بیر-بیرینه باغلامیش اولدوقلارینی بیلدیرردیلر. بو، اصلین‌ده، ایندی ده آذربایجان‌دا مؤوجود اولان فیلانکه‌سین قیزی ایله فیلانکه‌سین اوغلو دئییک‌لی‌دیر، یاخود بئشیککسمه‌سی‌دیر عنعنه‌سینین قدیم واریانتی ایدی.

کونکرئت حال‌دا، یعنی تدقیق ائتدییمیز ماهنینین متنین‌دن ده گؤرونور کی، آشیقین مشوقونا قوووشماق اومی‌دی یوخ‌دور. مشوقه اونون اوچون الچاتمازدیر. اونلارین ساچی هئچ واخت بیر-بیرینه هؤرولمه‌یه‌جک، تالئ اولدوزلاری هئچ واخت بیرلشمه‌یه‌جک. ماهنی‌داکی هزین کدر و اورک سیزیل‌دادان قم ده ائله بو اومیدسیزلیک‌دیر.

نوووبئشئولی قیپچاق تراندافیلووون دئدیکلری

ایضاحیمیزی گوجله‌ن‌دیرمک اوچون یئنه ۱۸۰۰-جو ایللرده اوکراینانین نوووبئشئو (نوووبئشئو - روسجا یئنی، قیپچاقجا بئش ائو سؤز بیرلشمه‌سین‌دن عمله گلمیش توپونیم‌دیر) منطقه‌سین‌ده یاشایان خریستیان قیپچاق İ.L.Trandafilovun دیلین‌دن قئی‌ده آلینمیش بیر شئیری تقدیم ائدک.

تودورا ائدیم دئ، - اولدوم تودور،
اون ائت`i ییل دا چوبان یوردوم.
سیا سات`ایمی اؤردورمئدیم،
خیزلیغی‌می دا بیلدیرمئدیم.

شئیری معاصر ادبی دیلیمیزه اویغونلاش‌دی‌راق:

تودورا ایدی، اولدوم تودور.
اون ایکی ایل چوبان گئتدیم.
قارا ساچی‌می هؤردورمدیم،
قیز اولماغی‌می بیلدیرمدیم.

شئیر هان‌سی‌سا سبب‌دن مرهومیتلره دوچار اولموش تودورا آدلی بیر قیزین دیلین‌دن یازیلیب. بو قیز اؤزونو تودور کیمی تقدیم ائد‌رک چوبان ایشلییر و بو ایللر عرضین‌ده ساچینی اوغلان کیمی کسدیریر، اونو هؤردورمور کی، قیز اولدوغو بل‌لی اولماسین. بو شئیر یوخاری‌دا ساچلا باغلی دئدییمیز سوسیال-مده‌نی ایستاتوسون بیر ثبوتودور. دئمه‌لی، ساچین اوجونون هؤرولمه‌سی، یاخود عمومیتله هؤرولوب-هؤرولمه‌مه‌سی ایله باغلی آشیقین ناراحات‌چی‌لیغی اساس‌لی ایمیش.

عینی زامان‌دا، "ساچین اوجون هؤرمزلر" میصراعسی ایله "سنی منه وئرمزلر" میصراعسی آراسین‌دا بیرباشا علاقه وار ایمیش. ماهنینین ایللرله بیزه گیزلی قالان سیرلرین‌دن بیرینی بئله‌جه آچمیش اولدوق. ایکینجی سیرر ایسه ماهنینین قیپچاق وئرسییاسینین ایکینجی بندینین بیرینجی میصراعلارین‌دادیر.

"ساری گلین"این باشقا بیر سیرری، یاخود نه اوچون سککیز قات…

آخیز، ساچین سئت`ایز خات
ت`ائس بیری‌سین، بیزقئ سات.

یعنی:

آی قیز، ساچین سککیز قات،
کس بیری‌سین بیزه سات.

بو نه دئمک‌دیر؟ نیه محض سککیز قات؟ بؤیوک احتیماللا قات دئدیک‌ده سککیز هؤروک نظرده توتولور. بس بو سککیز ندیر؟ نیه ایندی ده بعضی کندلریمیزده هله ده قیزلارین ساچینی سککیز هؤروک هؤرورلر. شوورالتی یادداشلا بیزه دیکته ائدیله‌ن بو عادتی هله ده قوروماغا بیزی وادار ائد‌ن ندیر؟!

سککیز هؤروک و یا سککیز قاتا کئچمزدن اؤنجه ائله بایراغیمیزداکی سککیزگوشه‌لی اولدوزدان باشلایاق. لاپ ائله ایستییرسینیزسه، خالی و کیلیملریمیزده اولان سککیزگوشه‌لی ناخیشلارا دقت ائدک. بونلارین هامی‌سینین بیر معناسی وار. بو دا اوغوز خانین ۲۴ اوغوز بویونا دونیانی زبت ائتمک اوچون وئردیی خریته‌نین کووردیناتلاری، ایستیقامتلری‌دیر. او گون‌دن بو گونه قدر یاشایاراق نهایت بایراغیمیزدا اؤزونه یئر تاپیب.

بو سککیز ایستیقامت دؤرد جهتی - شرق، قرب، شیمال، جنوب و بونلار آراسین‌دا اولان دؤرد یاریمجهتی سیموولیزه ائدیر. دولایی‌سی ایله تورکلرین دونیا اوزرین‌ده حاکمیتینی سیموولیزه ائدیر. بو سککیز قات، یاخود سککیز ایستیقامتین مهببت موستوی‌سینه ترانسفئر ائدیلمه‌سینین معناسی ایسه سئودیینین اوریینه حاکم اولماق معناسین‌دادیر. یعنی سنین قلبینین تک حاکمی من اولماق ایستییرم، بورادا من‌دن باشقا هئچ کسه یئر اولمامالی‌دیر، معناسین‌دادیر. گؤروندویو کیمی، سئودیی قیزین ساچلاری آشیقین مهببت دونیاسی‌دیر و بو دونیانین تکباشینا حاکمی اولماق دا اونون آرزوسودور.

ماهنینین اوچونجو کیلید نقطه‌سی ایسه آرتیق یوخاری‌دا قئید ائتدییمیز کیمی، نقارت‌ده سینان سؤزونون آنان، یاخود ننه‌ن سؤزو ایله اوز ائدیلمه‌سی‌دیر کی، بونو دا ایضاح ائتدیک.

ساری گلینین ساری اولماسی سیموولیک‌دیر، یوخ‌سا حقیقت؟!

ایضاح ائدیلمه‌سی واجیب اولان دویون نقطه‌لرین‌دن بیری ماهنی‌دا تصویر اولونان قهره‌مانین ساری گلین آدلاندیریلماسی‌دیر. نیه ساری گلین؟ بورادا ساری سیموولیک رنگ‌دیرمی، سیموولیک‌دیرسه نیی ایضاح ائدیر؟ یوخ‌سا ائله قهره‌مان ساریشین اولدوغو اوچون ساری گلین آدلاندیریلیر. آراش‌دیرمالاریمیز بئله بیر نتیجه‌یه گلمه‌یه ایمکان وئریر کی، بیز جسارتله، ترددود ائتمه‌دن ساری گلینین عائله‌سینی قیپچاق عائله‌سی کیمی قبول ائدک. قیپچاق، یاخود پولئوئس سؤزونون معناسی دا ائله ساری دئمک‌دیر. دئمه‌لی، بؤیوک احتیماللا ساری سؤزو ائله ساری گلینین دری پیقمئنتاسییاسی ایله (دری‌سینین رنگی) ایله باغلی‌دیر.

بو وئرسییانی قوتله‌ن‌دیرمک اوچون بیر داها حادثه‌نین، حکایه‌نین یاشاندیغی مکانا اوز توتاق. رئفیک آلتونای گزدیی اوبالارین جوروخ چایی بویونجا یئرلشدیینی قئید ائدیر. بس جوروخ نه دئمک‌دیر؟ اونون قیپچاقلارلا بیر علاقه‌سی وارمی؟ اولا قئید ائتمک لازیم‌دیر کی، "جوروخ" بیر هیدرونیم‌دیر. یعنی چای آدی‌دیر. لاکین بیر قدر داها دقتله یاناشساق، بو سؤزون، بئله دئمک مومکون‌سه، ائتنو-هیدرونیم اولدوغونو گؤره بیلریک.

جوروخ، چورلار، شورلار و آذربایجان توپونیملری…

تاریخ‌چیلرین و تورکولوقلارین عمومی قناعتی بئله‌دیر کی، چورلار، یاخود شورلار هون-قیپچاق طایفهلاری‌دیر. بو طایفهلارین، یعنی چورلارین، یاخود شورلارین آدی ایله باغلی ایستر آذربایجان‌دا، ایستر تورکییه‌ده، ایسترسه ده سیبیرده و روسییا فئدئراسییاسینین ان موختلیف یئرلرین‌ده چوخ‌لو سای‌دا توپونیملر وار.

چور و شور سؤزونون فرق‌لی تلفوظو ایسه اوغوز-قیپچاق لهجه‌سین‌ده‌کی فونئتیک دییشمه ایله باغلی‌دیر. مثلاً، آذربایجانین مرکزین‌ده و شرقین‌ده اوغوزلار اوستونلوک تشکیل ائتدیی اوچون شویود کیمی تانیدیغیمیز بیتکییه ائله شویود دئییرلر. قربین‌ده، یعنی گنجباساردا ایسه هون-قیپچاقلارین نسیللری اوستونلوک تشکیل ائتدیی اوچون شویوده چویود دئییرلر. بو جان‌لی نومونه‌دن ده گؤروندویو کیمی، روس تورکولوگییا علمین‌ده شورلار کیمی تانینان و حاضردا نوووسیبیرسک‌ده یاشایان و سایی ۲ مین نفر اولان شورلار اؤزلرینه چور، یاخود "چور کیژی" دئییرلر. دئمه‌لی، جوروخ چایینین آدی دا قیپچاق چورلارلا باغلی‌دیر.

آذربایجان‌دا ایسه بو سؤز شور شکلین‌ده ایشلندیی اوچون ناخچیوان موختار رئسپوبلیکاسینین شرور رایونونون آدین‌دا و شیروان محلینین آدین‌دا کؤک اولاراق ایشتیراک ائدیر. یئرلی شرورلولار اؤز رایونلارینین آدینی شریل (شورتیل) کیمی تلفوظ ائدیرلر. بو شور ائلی (شور ائل) معناسینی وئریر و رایونون آدی دا ائتنونیم‌دیر.

شیروان سؤزون‌ده ده شور کومپونئنتی واردیر. بورادا دا شور کؤک کیمی ایشتیراک ائدیر: شور+وان (یعنی شیروان). بورادا شور یئنه شورلارین ائتنیک آدی، وان ایسه "دده قورقود" داستانین‌دا ایشله‌دیله‌ن بان سؤزونون فونئتیک دئفورماسییایا اوغرامیش فورماسی‌دیر. داستان‌دا آغ-بان ائولردن بحث ائدیلیر. بان آرخایک معنادا یاشاییش یئری، مسکه‌نی، هازیرکی معنادا ایسه ائوین اؤرتویو، اوستو معناسین‌دا ایشلدیلیر. شورلارلا باغلی باشقا بیر ائتنونیم ایسه یوخاری‌دا قئید ائتدییمیز رئفیک آلتونایین راست گلدیی علینین محلینین آدی‌دیر.

رئفیک آلتونای علینین اوخچو کندین‌دن اولدوغونو بیلدیریر. بیز ایسه بو کندین تاریخی قربی آذربایجانین (ایندیکی ائرمنیستان رئسپوبلیکاسینین) آماسییا رایونون‌دا اولدوغونو قئید ائتمیشدیک. آماسییا رایونون‌دا شؤریل آدلی محل وار ایدی و بو محل قارس وادی‌سی ایله آرداهانا بیتیشیک اراضی ایدی. ائله شؤریل آدی دا شورلارلا باغلی ائتنونیم‌دیر. بورادا دا عینی ایله شریل ائتنونیمین‌ده اولدوغو کیمی، شور و ائل کومپونئنتلری بیرلشه‌رک شور ائلی معناسینی وئریر. هر ایکی ائتنونیمین لئکسیک معناسی و فونئتیک ایستروکتورو ائینیت تشکیل ائدیر. سؤزملگلمه فورماسی دا عینی‌دیر. بو ایزاهاتیمیزی چوخ اوزاتمادان جوروخ چایینین دا قیپچاقلارلا باغلی اولدوغونو دقته تقدیم ائتمیی لازیم بیلدیک. دئمه‌لی، اراضی‌ده اولان آدلار، توپونیملر، هیدرونیملر ده قیپچاقلارلا باغلی‌دیر. بو ایسه ساری گلینین قیپچاق قیزی اولماسی ایله باغلی ایر‌لی سوردویوموز ادعانی داها دا قوووتلندیریر.

ساری سؤزونون دیگر معنالارینا گلدیک‌ده ایسه، بعضی آراش‌دیرماچیلار بونو گونشله علاقه‌له‌ن‌دیرمه‌یه چالیشیرلار. دوغرودور، قدیم تورکلرده گونش، آی حتی قور (آتش) کولتو اولوب، آنجاق کونکرئت حال‌دا، یعنی بو ماهنینین متنین‌ده ساری رنگی گونشله بیرباشا الاقدار دئییل. بو باره‌ده بیر آز سونرا داها اطراف‌لی دانیشاجاغیق.

ساری رنگی دیگر داستانلاریمیزدا…

هله‌لیک‌سه ساری رنگی ایله باغلی داستانلاریمیزا مراجعت ائدک. بوتون تورکلرین آنا داستانی اولان "دده قورقود" داستانیمیزدا بویلاردان بیری "قان‌لی قوجا اوغلو قانتورالی" بویودور. ائله بوراداجا تاریخ‌چیلریمیزه و ادبیات‌چیلاریمیزا بیر ایراد توتماغی لازیم بیلیرم. داستان‌داکی بوی کانق‌لی قوجا اوغلو کانق تورالی آدلاندیریلمالی‌دیر. ائله اوریژینال‌دا دا بئله‌دیر. کانقلار ایسه تورک بویودور و حاضردا آذربایجان‌دا کنگرلیلر کیمی تانینیرلار. آنجاق من آلماتی شهرین‌ده اؤزونو کانق کیمی تانییان جان‌لی کانقلا (پاسپورتون‌دا قازاخ یازیلیب) تانیش اولموشدوم.

داستانین قیسا سوژئتی بئله‌دیر. قانتورالین ائوله‌نمه واختی چاتیب، او، تورکمه‌ن قیزینا ائوله‌نمک ایستمیر، "من اینجه-نازیک تورکمه‌ن قیزینین اوستونه ییخیل‌سام گؤبیی پارتلایار. منه قیلینج چالان، آت چاپان قیز لازیم‌دیر" دئییر. اوز توتور ایچ اوغوزا، قیز بیه‌نه بیلمیر. سونرا دیش اوغوزا، یئنه آختاردیغینی تاپا بیلمیر. نهایت، قالین اوغوزون سرحدلرینی آشاراق ترابزون‌دا، کافیر ائلین‌ده ساری دون‌لو سئلجان خاتونون سوراغینی آلاراق اورایا گلیر. ساری دون‌لو سئلجان خاتونو آلماق اوچون بوغایلا، بوغرایلا (نر) و آسلانلا ساواشمالی اولور. و نهایت، قیزی آلاراق قالین اوغوزا گئری دؤنور.

گؤروندویو کیمی، سئلجان خاتون ساری دون‌لودور، کافیردیر (قئیری-موسلمان)، بون‌دان قالان دیگر مسئله‌لرده اونون منسوب اولدوغو طایفه ایله اوغوز طایفهلاری آراسین‌دا هئچ بیر فرق، دیل، مدنیت، میشت و س. یوخ‌دور. دئمه‌لی، ساری دون‌لو سئلجان خاتون خریستیان قیپچاق قیزی‌دیر.

"دانیشمندنامه" داستانین‌دا خریستیان قیپچاقلار

"هر بیر خالق اؤز میللی-مده‌نی یادداشی قدر مؤوجوددور، یاخود آکدامار ائرمه‌نی کیل‌سه‌سی‌دیرمی؟" آدلی مقاله‌میزده ترابزون‌دا چارلیق قورموش خریستیان قیپچاقلاردان بحث ائتمیش، اونلارین هؤکمدارلارینین آدینین تادیک اولدوغونو و بو آدا اورخون-یئنی‌سئی عابده‌لرین‌ده، گؤیتورک متنلرین‌ده ده راست گلیندیینی وورغولامیشدیق. حتی "دانیشمندنامه" داستانین‌دان سیتات گتیره‌رک بو خریستیان قیپچاقلارین یونانلارلا برابر آیباستی یایلاسین‌دا (ایندیکی اوردو شهری یاخینلیغین‌دا، تورکییه‌ده) سلجوق‌لو سرکرده‌سی ملیک دانیشمند قاضییه قارشی ووروشدوغونو، بیرلشمیش قیپچاق-یونان اوردوسونا رهبرلیک ائتدیینی بیلدیرمیشدیک. ترابزون اطرافین‌دا قیپچاقلارین (جانیکلرین) مسکونلاشما تاریخینین ایسه ائ.ا. ۳-جو-۴-جو عصرلره، باشقا بیر احتیماللا ایسه ۷-جی-۹-جو عصرلره عایید اولدوغونو سؤیلمیشدیک.

نظره آلساق کی، «دده-قورقود» داستانین‌دا باش وئره‌ن حادثه‌لری ده تاریخ‌چیلریمیز همین دؤوره عایید ائدیرلر (من بو فیکیرلرله قیسمه‌ن راضییام) اوندا ساری دون‌لو سئلجان خاتونون دا کرال تادیکین منسوب اولدوغو قیپچاقلاردان اولماسی وئرسییاسینی ایر‌لی سوره بیلریک. دئمه‌لی، آرتیق الیمیزده ایکی دقیق منبع‌دن گلن ایکی قیپچاق قیزی حاقین‌دا معلومات وار. هر ایکی حال‌دا اونلار ساری رنگی ایله باغلیدیرلار. اوندا بیز مثلاًی بئله قویمالیییق، یا قیپچاق قیزلاری دوغرودان ساریشین گؤزل ایدیلر، یا دا بوتؤولوک‌ده ساری رنگ عموماً قیپچاقلاری سیموولیزه ائدیر.

"اوغوز خان" داستانین‌دا قیپچاقلارین آناسی نئجه تصویر ائدیلیر؟

گلین ائله بوراداجا باشقا بیر داستانیمیزا مراجعت ائد‌رک قیپچاق و ساری رنگی آراسین‌دا اولان باغلی‌لیغی آیدینلاشدیرماغا چالیشاق. بو معتبر منبع "اوغوز خان" داستانی‌دیر.

داستان‌دا قئید ائدیلیر کی، بیر گون اوغوز خان مئشه‌ده اوو ائدرکه‌ن بیردن گؤلون اورتاسین‌دا بیتمیش بار آغاجین کوغوشون‌دا بیر قیز گؤرور. قیزین گؤزو گؤی‌دن داها گؤی، ساچلاری ساری، دنیز کیمی دالغالی، دیشلری اینجی کیمی ایدی. اوغوز خان بو قیزلا ائولنیر.

داستانی داوام ائتدیرمه‌دن درهال مؤوزوموزا عایید اولان مقاملارا دقت ائدک.

دئمه‌لی، ماوی گؤزلو، ساریشین قیز آغاج کوغوشون‌دا اوتورموش‌دو. بو کوغوش سؤزونون آرخایک تورکجه‌میزده‌کی فورماسی "قوپوچوق"دور. بوتون تاریخ‌چیلر و تورکولوقلار دا قیپچاق سؤزونون محض "قاپوجوق"، یعنی کوغوش سؤزون‌دن تؤرندیینی موباهی‌سه‌سیز قبول ائدیرلر. دئمه‌لی، ایلکین منبع‌دن باشلایاراق قیپچاقلار ساری رنگی ایله باغلی اولوبلار. چونکی ساچلاری و سیفتلری ساریشین ایدی. ائله روسلار دا قیپچاقلارلا راستلاشان‌دا اونلاری بو کئیفیتلرینه گؤره ساریشین (پولووئچ) آدلاندیریبلار. ساری گلین ده قیپچاق قیزی اولدوغو اوچون ساریشین ایدی و منسوب اولدوغو کؤکون کئیفیتلرینی داشیییردی. یعنی بورادا آبستارکتیزمه احتیاج یوخ‌دور. ساری گلین گونش-زاد دئییل، ائله ایندی ده تورک کیشیلرینین بیر قیسمینین چوخ سئودیی ساریشین گؤزل‌دیر.

"ساری گلین" ائرمه‌نیجه نئجه‌دیر؟!

یاخشی، بس "ساری گلین"ا صاحب چیخماق ایسته‌یه‌ن ائرمه‌نیلر هئچ اؤزلرینه سوال وئرمیرلرمی کی، نیه گؤره بو ماهنینی تورکجه یازیبلار؟! آخی هر خالقین یارادیجی‌لیق نومونه‌سی اؤز دیلین‌ده اولور. بو سوالا قوی ائرمه‌نیلر و اونلاری مدافعه ائد‌نلر جاواب وئرسینلر. چونکی بو جاواب نئجه اولسا دا، ساده‌جه، آبسورد اولاجاق.

بیز ایسه ائرمه‌نیلرین اوزین‌دن ده زحمت چکیب اونلارین دیلین‌ده «ساری گلین»این نئجه اولدوغونو دیرلی اوخوجولاریمیزین دقتینه چاتدیراجاغیق. ائرمه‌نیلر (هایلار) سارییا "دئغن" دئییرلر، گلینه ایسه "هارس". اگر چوخ خوشلاری گلیرسه، گئدیب اؤزلرینه "دئغن هارس" ماهنی‌سی یارات‌سینلار. "ساری گلین" ایسه بیزیم‌دیر!

ائله ایندی ده ماهنیلاریمیز تحریف ائدیلیر

اصلین‌ده بو گون ده ماهنیلاریمیزین سؤزلرینی موغه‌ننیلریمیز چوخ واخت تحریف ائدیب اوخویورلار. تأسفله قئید ائتملیگیک کی، "ایروان‌دا خان قالمادی" آدلی خالق ماهنیمیز اوللر «ایروان‌دا خال قالمادی» شکلین‌ده تحریف ائدیلیردی. ایندی ایسه چوخ حاللاردا "قاراباغ‌دا خال قالمادی" کیمی اوخونور. بو قتییه‌ن یولوئریلمزدیر. چونکی خالق ماهنیلاری کونکرئت تاریخی شرایط‌ده یارانماقلا دؤورون حادثه‌لرینی اؤزون‌ده لوکالیزه ائدیر و اینفورماسییا منبیی رولون‌دا چیخیش ائدیر.

مثلاً، "ایروان‌دا خان قالمادی" ماهنی‌سی ایروان خانلیغینین سوقوطونو و اوراداکی دهشت‌لی کؤچو اؤزون‌ده عکس ائتدیریر. سونرالار دا بیر باشقا آشیق سئوگی‌لی‌سینین کؤچ ائتمه‌سینی اؤزو اوچون شخصی موستوی‌ده فاجعه سایاراق اونو ایروان کؤچونون فاجعه‌سینه بنزه‌دیر.

"گیلاوار" هاواسی اوستون‌ده آشیقلاریمیزین اوخودوغو ماهنینین سؤزلری آشاغی‌داکی کیمی‌دیر:

آی آغالار، گئدنه باخ، گئدنه،
منی گؤزو یاش‌لی قویوب یار گئدیر.
یوکلنیب‌دیر قفله، قاتیر بارخانا
ائله بیل کی، کول‌لی ایروان کؤچور.

بوتون بونلار اولدوقجا ماراق‌لی و خصوصی تدقیقات طلب ائد‌ن مؤوضولاردیر. اونا گؤره ده، میللی-مده‌نی سروتلریمیز اولان، معنوی دونیامیزین بوتون آتریبوتلارینا، او جمله‌دن ماهنیلاریمیزا اولدوقجا هسساس یاناشمالی، اونلاری تحریف ائتمه‌مه‌لی، یئری گلدیکجه ایزاهئدیجی فیکیرلر سؤیله‌مکله یادداشیمیزی تزه‌لملیگیک. عکس حال‌دا "ساری گلین" ماهنی‌سینی ایضاح ائتمک اوچون خصوصی تدقیقات آپاردیغیمیز کیمی، دیگر ماهنیلاریمیزین دا بیزه عایید اولدوغونو اثبات ائتمک اوچون بو زحمته قاتلاشمالی اولاجاغیق. او دا اؤزوموزده فداکارلیق و میللی تسسوبکئش‌لیک تاپساق.

قئید: بو آراش‌دیرمانی تاماملاماق اوچون دؤرد اؤلکه‌نین - تورکییه‌نین، قازاخیستانین، اوکراینانین و آذربایجانین آرخیو ماتئریاللارین‌دان ایستیفاده ائتمه‌لی اولدوم. قازاخیستانین ائکونومیکا و کونسولتینق اونیوئرسیتئتینین کیتابخاناسین‌دان قازاخ دوستلاریم منه دیرلی معلوماتلار گؤندردیلر. آنجاق بونونلا یاناشی، آختاردیغیم منبع‌لری تاپماغیما، منجه، «ساری گلینین روحو" کؤمک اولدو. عکس تق‌دیرده ایللرله آختارسان بئله، بزه‌ن لازی‌می معلوماتی الده ائده بیلمیرسن. بو دفعه ایسه سانکی آختاردیقلاریمین اؤزو گلیب منی تاپیردی. روحون شاد اولسون، قیپچاق قیزی ساری گلین!

مؤلف: حیکمت باباوغ‌لو،
"یئنی آذربایجان" قزئتینین باش رئداکتورو

تاریخ
2017.09.22 / 17:48
مولف
Axar.az
شرح لر
دیگر خبرلر

ک.ق.ب آگنتی، شارلاتان، بیشرف - خلیل رضا

یوسیف پیغمبر کیمی آدامام...

هئچ اینانا بیلمیردیم کی، او دا اؤلجک

«عیسی نین سون شامی» – ایبراهیم رشیدی

تورکلرین منلیک حیسینی یوخ ائد‌ن سیاست

دونیا بئله ایداره اولونور – قیزیل پلان

«پالتار»، «پالاز»، «پالان» سؤزلری نئجه یاراندی

محمد فضولییه قیسقاندیغیم قادین...

حبسخانادان بیر بؤلوم - ساسانیان

بیزیم عائله‌نی او روس یازیچیسی محو ائتدی

خبر خطّی
 
  
  
  
  
Axar.az'da reklam Bağla
Reklam
Bize yazin Bağla