Axar.az
یوخاری
22 آپرئل 2019


تورک دونیاسینین ۲۵۰۰ ایللیک سیرلی الیفباسی

آنا صحیفه کولت
12 Punto 14 Punto 16 Punto 18 Punto

بو گون دونیا سیاسی خریطه‌سین‌ده مؤوجود اولان معلوم آلتی موستقیل تورکدیللی اؤلکه مؤوجوددور.

بونونلا یاناشی دیگر اؤلکه‌لرین ایچین‌ده ده اونلارلا بیزیمله قوهوم اولان عینی سویکؤکلو موختار رسپوبلیکالار وار. عمومی‌لیکده تورکدیل‌لی اؤلکه‌لرده یازی اوچون تطبیق اولونان الیفبالارا نظر سالدیقدا اونلارین اساساً – لاتین، کیریل و عرب الیفبالاریندان ایستیفاده ائتدیکلرینی گؤرمکدییک. دونیا یاراناندان عالیملر موباحثه ائتمک‌ده‌دیر کی، گؤره‌سه‌ن اودون، تکرین یوخسا یازینین رولو اینسانلیغین اینکیشافی اوچون ان واجیب عامللر اولوب؟!

جوابلار آچیق‌دیر، اما کئچمیش حاقین‌دا علملری اؤیره‌نمکده، بو و یا دیگر حادثه‌لرین گونوموزه کیمی گلیب چاتماسین‌دا اساس رولون محض یازینین اوزرینه دوشدویونو اینکار ائتمک اولماز. بیر آنلیق قدیم‌دن گونوموزه یازی دئدیکده گؤزوموزون اؤنونه ایلک اولاراق – قدیم مصر هروقرالیفلری، بابیل میخی یازیلاری، فینیکییالیلارین الیفباسی و اوندان تأثیرلنه‌ن آنتیک یونان، سانسکریت، چین هئروقرالیفلری، ائتروسک، لاتین، آرامی و بونلاردان بهره‌لنه‌ن معاصر دونیا خالقلارینین چاغداش الیفبالارینین گلدیینی هر بیریمیز ازبردن دئیه بیلریک. یازی بؤیوک مدنیتلرین، سیویلیزاسییالارین یارانماسین‌دا ان باش‌لیجا ایشتیراک‌چی المنت اولوب. دونیانین ان بؤیوک موزئیلرین‌ده موختلیف خالقلارین قدیم الیازمالاری، داستانلاری، پوئمالاری، یازیلی عابده‌لری بو گون ده قورونوب ساخلانیلیر. بونلارین واسطه‌سی ایله ده معاصر میللتلرین کئچمیشینین مده‌نی زنگین‌لیگی معین ائدیلمکده‌دیر.

یاخشی، بس بو گون یئر اوزرین‌ده یاشایان تقریباً ۳۰۰ میلیونلوق تورکدیللی خالقلارین نه زامان‌سا اؤز میللی الیفباسی اولوبمو، یوخسا بیز ائله بیرباشا دیگر خالقلارین یاراتدیغی الیفبالاردانمی یارارلانمیشیق هر زامان؟ – صمیمی اولاق، بو گون نئچه نفریمیز بو سوالا امین‌لیکله، غرورلا، فخرله، حتی ازبردن – «بلی اولوب» جوابینی وئره بیلر؟! چوخ جوزئی بیر سایی‌دا اینسانیمیز ۱۸۹۳-جو ایلده دانیمارکالی تدقیقاتچی، تورکولوق عالیم، پروفسور ویلهئلم تومسئنین دونیا تاریخی و ان باشلیجاسی بیز تورکدیللی خالقلاری دایم غرورلاندیران قدیم اورخون ینی‌سئی الیفباسینی تورکجه چؤزدویونو بیلمکده‌دیر.

دانیمارکالی عالیم هئچ کیمین تصور ائتمکده بئله قیسقانجلیقلا یاناشدیغی – یازیلی عابده‌لرین قدیم تورکلره مخصوص اولدوغونو دونیا علمینه، تورک تاریخینه بخش ائتمیش اینسان‌دیر… کاش کی، میللتیمیزین وفالی دوستو اولان دانیمارکالی پروفسور ویلهئلم تومسئنین آدینا باکی‌دا، آنکارادا، آستانادا، داشکندده، بیشکئک‌ده کوچه آدلاری اولاردی. اونون عائله‌سی ایله علاقه قئرولاردی – اونلارا سخاوت‌لی میللتیمیزه خاص وفا بورجو شوکرانلاریمیزی تقدیم ائدردیک… بونون بیر گون باش وئرجیینه ده اینامیم بؤیوکدور. چونکو، بیز یاخشی‌لیغی ایتیرمه‌یه‌ن ار‌ن اینسانلارین داوامچیلاریییق.

اورخون یئنی‌سئی، یوخسا گؤیتورک الیفباسی؟

موختلیف آراشدیرما یازیلارین‌دا قدیم تورک الیفباسی یا اورخون یئنی‌سئی یا دا گؤیتورک حرفلری کیمی قئیده آلینماقدادیر. اصلین‌ده مؤوضوع عینی الیفبادان گئدیر، ساده‌جه اولاراق بو یازیلی عابده‌لر اورخون وادیسی (مونقولوستان اراضی‌سی) و یئنی‌سئی چایی اطرافین‌دا (روسییا فدراسییاسی، سیبیر بؤلگه‌سی) طرفین‌ده تاپیلمیش‌دیر. یازیلار گؤیتورک خاقان‌لیغی دؤورونده‌کی خاقانلار طرفین‌دن حاضیرلاندیغی اوچون – گؤیتورک الیفباسی کیمی ده آدلانماق‌دادیر. حال حاضردا روسییا فدراسییاسی (تووا، خاکاسییا، آلتای)، مونقولوستان، قازاخیستان، قیرغیزیستان و چین اراضیلرین‌ده عمومی‌لیکده ۲۰۰ یازی‌لی عابده مؤوجوددور. الیفبا اؤزلویونده ۳۸ حرفدن عبارت اولماقلا یاناشی ۱۰۰ دن چوخ تامغا ایشاره‌لردن عبارت‌دیر. تاریخی منبع‌لره گؤره ۶-جی-۱۰-جو عصرلرده تورکلر طرفیندن رسمی الیفبا کیمی ایستیفاده اولونوب. بو حاق‌دا بیزانس دیپلوماتی، تاریخ‌چی مئناندروس پروتئکتورون هله ۶-جی عصرده بیزانس‌دا -خاقانین ائلچیسی قیسمین‌ده گلن هئیت حاقین‌دا قیدلرده بیلدیرمیشدیر. همین عصره عایید چین قایناقلارین‌دا دا تورکلرین اؤز الیفبالارینین اولدوغونو گؤرمکدییک. بو الیفبا ۱۰-جو عصرده تورکلرین کوتلوی ایسلاما کئچید دؤنه‌مینده عرب الیفباسی طرفین‌دن سیرادان چیخاریلماسینا باخمایاراق، ۱۶-جی عصره کیمی آوروپادا بیر سیرا گیزلی یازیشمالاردا شیفره‌لی کودلار کیمی ایستیفاده اولونموش‌دور. ان سون ماجاریستان اراضی‌سین‌ده تاریخین قارانلیق صحیفه‌لرین‌ده ایتمیشدیر.

قدیم تورکلرین یازیلاری دئمک اولار کی، تقریباً دوققوز یوز ایل اول تاریخ صحنه‌سیندن سیلینمیش و حتی وارلیغی بئله اونودولوب

۱۷۰۰-۱۷۲۱-جی ایللرده چار روسییاسی ایله ایسوئچ آراسین‌دا اوزون و ایکینجی طرف اوچون چوخ آغیر نتیجه‌لره سبب اولان مشهور شیمال محاربه‌سی باش وئریر. چوخلو سایی‌دا ایسوئچلی حربی اسیرلرین ایچین‌ده کاپیتان ژوهان وون ایستراهلئنبئرگ آدلی خریته شوناس ظابط اولوب. اؤمرونون ۱۳ ایلینی روسییادا اسیر حیاتی یاشاماسینا باخمایاراق، روسلار اونون تدقیقاتچی و خریته شوناس اولدوغونو بیلمکدی‌دی. دؤورونون روس چاری ۱-جی پیوتر بوتانیکا علمی عالیمی گوتلیئب مسئرشمیت‌دی سیبیره گؤندریر. مقصد بؤلگه‌نین معالیجوی بیتکیلرینی اؤیره‌نمکله یاناشی فلورا خریته‌سینی ده حاضرلاماق ایدی. بو اکسپدیسییایا ایسوئچ‌لی حربی اسیر ژ. ایستراهلنبرگی ده متخصص کؤمکچی کیمی آپاریلیر. ایللر سونرا ایسوئچه قایی‌دان J.Strahlenbergi ۱۷۳۰-جو ایلده «آوروپا و آسییانین شیمال و شرق طرفلری حاقین‌دا تاریخی-جغرافی قیدلر» آدلی کیتاب درج ائدیر و بورادا یئنی‌سئی چایی ساحلینده گؤردویو یازیلی عابده‌لر حاقین‌دا معلومات وئرمیش اولور. همین ایللرده بو یازیلار آوروپا تدقیقاتچیلاری طرفین‌دن بؤیوک ماراغا سبب اولور. ایلک اولاراق فین آراشدیرماجیلار ۱۸۸۷-۸۸-جی ایللرده بؤلگه‌یه علمی سفر تشکیل ائدیرلر، چونکو همین عالیملر فین/اویغورلارین کؤکه‌نینین اوزاق آسییا اولدوغونو ادعا ائدیردیلر. گؤردوکلری یئنی‌سئی عابده‌لرینین نوسخه‌سینی چیخاراراق آوروپایا آپاریرلار. گؤزلدیکلری نتیجه‌یه نایل اولمورلار. داها سونراکی ایللرده (۱۸۹۱) روسییالی اکسپدی‌سییا قروپو مشهور تاریخچی واسیلی رادلووون رهبرلیگی ایله مونقولوستانین اورخون وادیسینه سفر تشکیل ائدیر. بورادا دا اورخون یازیلارینین نوسخه‌سی چکیله‌رک داها سونرا V. رادلوو طرفین‌دن چاپ اولونور. بو یازیلارا رونیک الیفبا آدی وئریلیر. رونیک سؤزو قدیم سکاندیناو دیالئکتین‌ده «تاپماجا» معناسینا گلیر. حقیقتان ده دؤورونون دیلچی عالیملری بو یازیلاری بیر تاپماجا کیمی چؤزمک اوچون یاریش رقابتیندیدیلر. ماراقلی‌سی بودور کی، هئچ کیم بو یازیلارین تورک خالقلارینا عایید اولا بیلجیینی بئله آغلیندان کئچیرمک ایسته‌میردی. دوزدور رادلوو معین حرفلری تاپماغا چالیشسا دا – مسئله‌یه تلسکه‌ن یاناشمیش و ساده‌جه اولاراق رونیک یازیلاری درج ائتمکله کیفایتلنمیشدیر.

بونا باخمایاراق، دانیمارکانین کوپنهاگئن اونیورسیتتین‌ده درس دئیه‌ن تدقیقات‌چی عالیم، آنتیک دیللر متخصصی ویلهلم تومسئن آرتیق ایکی ایلده‌ن چوخ اوزرین‌ده چالیشدیغی اورخون یئنی‌سئی رونیک یازیلارینین موطلق دیل آچاجاغینا هامیدان چوخ اینانیردی. بو تقویمی بوتون تورک خالقلاری اونوتمامالیدیر – ۱۵ دکابر ۱۸۹۳-جو ایل…داش کیتابه ایلک اولاراق «تنقری» (تانری) دئییر، داها سونرا «تورک» دئیه دونیایا سس سالیر…بلی، گؤیتورک خاقانی بئله دئدی: «ای تورک میللتی! من کی، تانرینین ایزنیله تاختا اوتورموش تورک بیلگه خاقان. سؤزومو سونونا قدر دینله.اوستده گؤی چؤکمه‌سه، آلتدا یئر دلینمه‌سه سنین ائلینی و تؤره‌نی کیم پوزا بیلر؟»…

حقیقتا ده تورک تاریخی اوزرینده اوینانیلان بوتون قوندارما اویونلاری بیلگه خاقان بیر داها عصرلر سونرا پوزموش و چاغداش دونیا تورک سیویلیزاسییاسینین نئجه ده زنگین کؤکلره گئتدیینی گؤسترمیش اولدو.

تاریخ
2019.02.12 / 20:25
مولف
ابولفض شیدابیوو
شرح لر
دیگر خبرلر

آذربایجانین مطبخین‌ده دادلی طعاملاردان بیری-دویو لوکوسو-رسئپت

دونیادا یئگانه اوز‌ن آداسی- آذربایجانین گؤزل مکانی باتاباتدا-ویدئو

آنا دیلین‌ده یازماسینا گؤره جزا آلان تبریزلی شاعر

ایفاچیلاریمیز اوشدا بیرینجی یئره چیخ‌دی - فوتو

ایران مشروطه‌سینی قازانماق اوچون یا ۴۰ میلیون تورکو گؤرمه‌لیدیر، یا دا...

اورمی خان‌لیغی: بوتون جنوبی آذربایجان خان‌لیقلارینا حاکمیتینی یایان خان

دومانلی تبریز ۸۰-اینجی بؤلوم

موسکوادا قاراباغ آتلاری ایله باغلی - سرگی

خالخال خانلیغی نئجه یاراندی؟ - فخری قوناقلیق

اؤیکوجوک... - ائرنئست هئمینگوئی

خبر خطّی
 
Axar.az'da reklam Bağla
Reklam
Bize yazin Bağla