Axar.az
یوخاری
27 اییون 2019


تورک-آلبان مدنیتینین نمونه‌سی- «اصلی و کرم» داستانی

آنا صحیفه کولت
12 Punto 14 Punto 16 Punto 18 Punto

تاریخاً هر بیر خالقین قهرمان‌لیق و محبت دولو حیاتی معنوی دیرلره سؤیکنیب. آذربایجان خالقی دا خئیلی قهرمان‌لیق و محبت داستانلاری یارادیب. همین داستانلارین قهرمانلاری خالق آراسین‌دا علی سازلی «حاق آشیق»لری، بعضا ده «حاق آشیق»لاری کیمی تانینیب. معلوم‌دور کی، آغیز ادبیاتیمیزین هله تام آچیلمامیش سیرلری چوخ‌دور. «حاق آشیغی» ایستعداد وئرگی‌سی اولان سنتکاردیر. اونا آشیق‌لیق حاق-ایلاهی طرفین‌دن اتا اولونوب. اونلاردا بداهتا چالیب-چاغیرماق، سینه‌دن سؤز سؤیله‌مک، موشکول مطلبلری آیدینلاتماق نیشانه‌لری اولوب. ماراقلی‌دیر کی، «حاق آشیغی» آدینا ییه‌لنه‌ن کلاسسیک صنعتکارلاریمیزین اکثریتی باره‌ده داستان یارادیلیب. همین داستانلاردا آشیق‌لیک (سئوگی) و آشیق‌لیق (سنتکارلیق) اونلارا یوخودا ایک‌ن بوتا، وئرگی کیمی ایلاهی طرفین‌دن وئریلیب. بونا گؤره ده اونلار توخونولماز، سؤز-صنعت میدانین‌دا یئنی‌لمز و مغلوب ائدیلمز اولوبلار. تانری وئرگی‌سینین قودرتی ایله بوتون موشکوللردن خلاص اولا بیلیبلر.

«اصلی و کرم» داستانین‌دا ایسه کرم اؤلور. بو دا قهرمانین بوتالی و وئرگی‌لی اولمادیغین‌دان ایر‌لی گلیر. آراشدیرمالاردا گؤستریلیر کی، بورادا قهرمانین اؤلمه‌سی، داستانین داها قدیملیینه ایشاره‌دیر. یعنی بو داستان ائله بیر دؤورده یارانیب کی، اوندا آغیز ادبیاتیمیزدا حاق آشیغی ایفاده‌سی هله تام فورمالاشمامیش اولوب.
اونو دا قید ائدک کی، داستان باره‌ده بعضی یازیلاردا کره‌م محبتی قینانیلیر. اونا ارمنی قیزینی سئودیینه گؤره ایرادلار توتولور. آنجاق داستان‌دا «کشیش قیزی» هئچ ده «ارمنی قیزی» دئمک دئییلدیر. داستان‌دا ارمنی‌دن اثر-علامت بئله یوخدور. آراشدیرمالار دا گؤستریر کی، بو تاریخی عابده ائرکه‌ن اورتا عصرلره عاییددیر. داستان‌دا ایسلامیت‌دن اول شیمالی آذربایجان‌دا مؤوجود اولموش آلبان مدنیتینین چالارلاری، جیزگیلری عکسینی تاپیب. داستان‌دا عکسینی تاپمیش ایناملار، میفولوژی دونیاگؤروشو بوتؤولوک‌ده تورک-آلبان معنوی مدنیتینه سؤیکنیر.

داستان فولکلورشوناس عالیملر آراسین‌دا، او جمله‌دن قارداش تورکییه‌ده گئنیش آراشدیرما مؤوضوعسو اولوب. بعضی تورکییه‌لی تدقیقات‌چیلار کرمی تاریخی شخصیت حساب ائدیر، کره‌م دده و یا آشیق کرم آدلی بیر شاعرین یاشادیغینی و داستانین دا اونون آدی ایله باغلی اولدوغو قناتینددیرلر. بعضی آراشدیرمالاردا ایسه ۱۶-جی عصر تورکییه آشیق-شاعرلرینین قوشمالارین‌دا کرمین آدینین چکیلدیی گؤستریلیر.

«اصلی و کرم» نینکی جواد خان‌دان، حتی بو سلاله‌نین بانی‌سی اولان ایلک بیلربیی امیر شاهوئردی سلطان‌دان و اونو حاکمیته گتیرمیش شاه تهماسیبین حاکمیتی ایللریندن ده قاباق یارانمیش بیر اثردیر. بو، البته، تام ثبوت اولونموش بیر حقیقت دئییل، آنجاق احتیمال‌دیر. لاکین بو احتیمالی حقیقته یاخینلاشدیران بیر سیرا دلیللر واردیر».
«اصلی و کرهم» داستانینین سوژئت خطی قدیم تاریخی حادثه‌لره سؤیکنیر. بو فیکری فولکلورشوناس عالیم İ. عباس‌لی دا تصدیق ائدیر. او یازیر: «آذربایجان واریانتلاری اساسین‌دا دوزلدیلمیش ائرمه‌نی «اصلی و کرم» داستانی واریانتین‌دا کرمین آتاسی اصفهان پادشاهی‌دیر، اونون آدی ایسه هارون الرشیددیر. ماراق‌لی بوراسی‌دیر کی، داستان‌داکی احوالاتلار محض اونونلا باشلاییر. بو دا اونو گؤستریر کی، داستانین آنا خطینی تشکیل ائد‌ن اساس سوژئت چوخ قدیم تاریخه مالیک‌دیر...»

معلوم اولدوغو کیمی، تورک منشأ‌لی آلبانلار ۴-جو عصرده خریستیان دینینی قبول ائدیرلر. ۸-جی عصرده آلبانییانی ایشغال ائد‌ن عربلر بورادا ایسلام دینینی یاییرلار. آلبانلارین بؤیوک اکثریتی ایسلامی قبول ائتسه ده، داغلیق قاراباغین خریستیان آلبانلاری دینلریندندؤنمه‌ییبلر. بون‌دان سونرا خریستیان آلبانلارلا دیگر موسلمان تورکلر تدریجه‌ن آرالانمالی اولورلار. لاکین بو ایکی حیصه بیر-بیری اوچون «دین آیری قارداش» اولاراق قالیر. خئیلی واخت داغلیق قاراباغین خریستیان آلبانلاری تورک منشالی آدلارلا برابر حتی موسلمان تورکلرین شخص آدلارینی دا داشیییرلار. «اصلی و کرم» داستانینین محض بئله بیر تاریخی شرایط‌ده یارانماسی احتیمالی داها بؤیوک‌دور. بئله‌لیکله دئمک اولار کی، خریستیان آلبانلار ارمنی اولمادیقلاری کیمی، کئشیش ده ارمنی دئمک دئییل‌دیر. آلبانلارین اکثریتی ایسلامی قبول ائتدیک‌دن سونرا داغ‌لیق قاراباغین خریستیان آلبانلاری آزلیق‌دا قالیر. ۷۰۴-جو ایلده عرب خیلافتی آلبان کیل‌سه‌سینی ائرمه‌نی کیل‌سه‌سینه تابع ائتدیریر. سونرا همین آلبانلارین تدریجا قریقوریانلاشماسی پروسئ‌سی گئدیر. آکادمیک ضیا بونیادوو یازیر: «ارمنی کیلسه‌سی تدریجا آلبان روحانیلرینی توتدوقلاری مؤقعلردن سیخیشدیریب چیخاریر. بئله‌لیکله، عربلرین علی چاتمایان داغلیق یئرلرده یاشایان آلبانلار قریقوریانلاشیر. ارمنی روحانیلری آلبان کیلسه‌سینین نفوذونو تدریجه‌ن هئچه چیخاریر و عرب حاکملرینین الی ایله آلبانلارین بوتون ادبی عابده‌لرینی محو ائدیرلر... آنجاق بوتون بونلارا باخمایاراق تاریخ تاریخیلیین‌ده، فاکت فاکتلیغین‌دا قالیر. «اصلی و کرم» داستانی آذربایجان خالقینین معنوی مدنیتی و آغیز ادبیاتینین نمونه‌سی اولاراق یاشاییر...

تاریخ
2019.05.18 / 13:08
مولف
آینوره مممدووا
شرح لر
دیگر خبرلر

فضولینین "پنبه-داغ جنون..." آدلی غزلینین ماراق‌لی شرحی

ایران تالیشلارینین سئویم‌لی خؤریی اولان میرزاقاسیمبی -رسپتی

دومانلی تیریز ۱۳۱-اینجی بؤلوم

شان‌لی تاریخه مالیک قهرمان تورک شهری - چاناققالا

دومانلی تبریز ۱۳۰-اینجی بؤلوم

رسولزادنین فرانسیزجا کیتابی ترجمه ائدیلدی – ایلک دفعه

چاغداش آذربایجان آشیقلارینین شعیرلرینین آنتولوگییاسی چاپ ائدیلدی - فوتو

آنادولونون ان احتیشام‌لی قالالار مسکنی ساییلان -غازی‌آنتپ - فوتو

دومانلی تبریز ۱۲۹-جو بؤلوم

همدان آشیق مکتبینین اوستاد آشیقی وفات ائتدی

خبر خطّی
 
Axar.az'da reklam Bağla
Reklam
Bize yazin Bağla